ولايت از منظر قرآن 4

استاد حسيني قزويني
بحث ما در رابطه با آيه ولايت بود. از نظر شأن نزولش بر اميرالمؤمنين (عليه السلام) و دلالتش بر ولايت، بحث كرديم. گر چه اگر بخواهيم عميق‌تر بحث كنيم، مسئله، اقتضاي كشش را دارد كه حدود 12 جلسه پيرامون آن بحث شود. ما در پاسخ‌گويي به كتاب دكتر قِفاري به نام أصول مذهب الشيعة الإثني عشرية ـ كه تقريبا مفصل‌ ترين و عريض‌ترين كتاب ضد شيعه در اين 15 قرن است كه حدود 3 سال است با كمك دوستان، جواب اين كتاب را مي‌دهيم، ـ جديدترين و قديمي‌ترين شبهاتي را كه پيرامون آيه ولايت بوده را مفصل آورده‌ايم و إن شاء الله شايد تا آخر امسال، 3 جلد آن از چاپ خارج شود. اگر بخواهيم بحث‌هاي آنجا را بياوريم، فقط بايد يك ترم 18 جلسه‌‌اي یک و نیم ساعته صحبت كنيم .
بحث كلمه ولي، هم در آيه ولايت مطرح است و هم در حديث غدير. هر چقدر روي كلمه ولي، بيشتر بحث كنيم و مانور بدهيم، در 3 جا از آن استفاده مي‌كنيم:
1. در آيه ولايت 2. حديث ولايت: علي ولي كل مؤمن بعدي 3. حديث غدير
يكي از بحث‌هايي كه در اينجا مطرح است و نياز به دقت دارد و براي تتميم بحث قبلي عرض مي‌كنم، اين است كه شما به ما مي‌گوييد كلمه ولي در آيه ولايت و حديث ولايت و حديث غدير ـ در حديث غدير، اگر يك يا دو روايت داشته باشيم كه:
من كنت مولاه فعلي مولاه.
تعابير ديگري است كه مي‌گويد:
من كنت أنا وليه، فعلي وليه.
من كنت مولاه، فعلي وليه.
من كنت وليه، فعلي مولاه.
تعابير متعدد ديگري هم هست كه كلمه مولا و ولي به يك معناست، ـ به معناي دوست و ناصر و ... است. ما از شما سوال مي‌كنيم:
اين كلمه ولي كه در زبان خليفه اول و دوم استعمال شده است، به چه معناست؟ چرا يك بام و دو هوا مي‌كنيد؟
ما كاري به هيچ چيزي نداريم. خود آقاي ابوبكر در وقت از دنيا رفتنش، چه چيزي نوشت كه مردم هيچ اختلافي نكردند و گفتند كه آقاي ابوبكر، خليفه معين كرده است و ما هم بايد برويم با اين خليفه ابوبكر بيعت كنيم؟ ابوبكر چه گفت كه پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) آن را درباره حضرت علي (عليه السلام) نگفته است؟
تاريخ طبري نوشته است كه ابوبكر در هنگام وصيت گفت:
إني ولّيت عليكم عمر.
اگر ولي به معناي دوست است، اينجا هم بگوييد كه به معني دوست است. عمر هم نامه را گرفت آمد در مسجد و به مردم گفت اين نامه‌اي است كه ابوبكر، خليفه بعدي را معين كرده است. غلام ابوبكر رفت بالاي منبر و خواند:
كتب ابو بكر إني قد وليت عليكم عمر.
كلمه ولي در اينجا به چه معناست؟ نگفته است:
قد خلفت عليكم عمر يا قد وصّيت يا جعلته خليفة يا جعلته اماما
در اينجا به هر معنايي گرفتيد، همان معنا را در آيه ولايت و حديث ولايت و حديث غدير بگيريد.
همچنين خود خليفه دوم در بستر بيماري افتاده و وصيت مي‌كند و مي‌گويد:
لو أدركت سالم مولي أبي حذيفة لولّيته.
اگر سالم، مولاي أبو حذيفه بود، او را ولي شما قرار مي‌دادم.
تاريخ الطبري، ج5، ص33 ـ طبقات لإبن سعد، ج3، ص181 ـ الإستيعاب لإبن عبد البر، ج2، ص161 ـ أسد الغابة لإبن الأثير الجزري، ج2، ص246
آيا يعني دوست شما قرار مي‌دادم يا ولي أمر شما قرار مي‌دادم؟ شما در اينجا به چه معنايي گرفته‌ايد؟ همان معنا را هم در رواياتي كه نبي مكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) نسبت به اميرالمؤمنين (عليه السلام) گفته است، بگيريد.
در خود صحيح مسلم صراحت دارد كه عمر، خطاب به علي و عباس گفت:
لما توفّي ابو بكر فقلت أنا وَلِيّ رسول الله و وَلِيّ أبي بكر.
وقتي ابوبكر از دنيا رفت، من گفتم: من، ولي و جانشين انتخاب شده پيامبر اكرم صلي الله عليه و سلم و ابوبكر هستم.
صحيح مسلم، ج5، ص152
در اينجا به چه معناست؟ همين معنا را در آيه ولايت هم داشته باشيد. چرا يك بام و دو هوا مي‌كنيد؟
اشكال:
يكي از شبهاتي كه در اينجا مطرح كرده‌اند، اين است كه:
اميرالمؤمنين (عليه السلام) در نماز، صداي سائل را شنيد و دستش را بلند كرد و انگشتر را از دستش در آورد و به سائل داد و اينها، فعل كثير است و مبطل نماز است. شما شيعيان، يك شعري را مي‌گوييد كه در قافيه آن گير مي‌كنيد. فعل كثير، مبطل نماز است و اين كارهايي را كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) انجام داده است، نمازش باطل بوده و الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ معنا پيدا نمي‌كند.
جواب:
ما، جاي دور نمي‌رويم. در كتاب صحيح مسلم نقل مي‌كنند:
ان رسول الله صلي الله عليه و سلم كان يصلي و هو حامل امامة بنت زينب بنت رسول الله صلي الله عليه و سلم و لأبي العاص بن الربيع، فإذا قام حملها و إذا سجد وضعها.
وقتي پيامبر اكرم صلي الله عليه و سلم نماز مي‌خواند، نوه خودش را از دخترش زينب، بغل مي‌كرد. وقتي مي‌خواست بلند شود، او را در بغل مي‌گرفت و وقتي به سجده مي‌رفت، او را زمين مي‌گذاشت. همين‌طور در ركعات بعدي.
صحيح مسلم، ج1، ص73، حديث1099
آيا در اينجا هم مي‌گوييد كه نماز پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) باطل است يا نه؟ ولي نسبت به اميرالمؤمنين (عليه السلام) اين‌همه جسارت مي‌كنيد؟ آيا اين فعل پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم)، وقت بيشتري را مي‌برد يا در يك لحظه انگشتر را در آوردن به سائل دادن؟ اينها با هم قابل مقايسه نيستند.
اين در صحيح مسلم است و احتياجي هم به سند ندارد.
روايت ديگري داريم در مسند احمد از ابوهريره كه مي‌گويد:
كنا نصلي مع رسول الله صلي الله عليه و سلم العشاء، فإذا سجد وثب الحسن و الحسين علي ظهره، فإذا رفع رأسه أخذهما بيده من خلفه أخذا رفيقا و يضعهما علي الأرض، فإذا عاد عادا حتي قضي صلاته أقعدهما علي فخذيه.
وقتي پيامبر اكرم صلي الله عليه و سلم نماز مي‌خواند، حسن و حسين مي‌آمدند بر پشت حضرت سوار مي‌شدند و وقتي حضرت مي‌خواست از سجده بلند شود، خيلي آرام، حسن و حسين را مي‌گرفت و بر زمين مي‌گذاشت و از زمين بلند مي‌شد و دوباره وقتي به سجده مي‌رفت، اين دو بر پشت حضرت سوار مي‌شدند و دوباره حضرت با آرامي، اين دو را روي زمين مي‌گذاشت. وقتي كه حضرت از دو سجده بلند مي‌شد، اين دو را روي زانوي خودش قرار داد.
مسند احمد، ج2، ص513 ـ فضائل الصحابة للنسائي، ص20 ـ السنن الكبري للنسائي ، ج5، ص50 ـ مستدرك الصحيحين للحاكم النيشابوري، ج3، ص167 ـ البداية و النهاية لإبن كثير، ج6، ص168 ـ المعجم الكبير للطبراني، ج3، ص52
اين همه كار از نبي مكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) در طول نماز اتفاق مي‌افتد. آيا در آنجا، اين كار، موجب بطلان نماز نيست؟
پس اين اشكالي كه اين آقايان مي‌كنند كه اين عمل، فعل كثير است يا منافات با هيئت نماز دارد، حرف بي‌حساب و بي‌مدركي است و با مباني خود اهل سنت هم منافات دارد.
اشكال:
در اينجا، چندين كلمه به صيغه جمع آمده است:
الَّذِينَ آَمَنُوا ـ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلَاةَ ـ يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ ـ هُمْ رَاكِعُونَ
چطور ممكن است صيغه جمع گفته شود و اراده مفرد شود؟
جواب:
اولا: اين قضيه را آقاي زمخشري ـ از بزرگان و استوانه‌هاي تفسيري اهل سنت ـ جواب داده است و مي‌گويد:
مراد در اينجا، علي بن أبي طالب است و اگر صيغه جمع آمده است، به خاطر تشويق و ترغيب مردم به اين عمل است.
يعني زيبنده و شايسته است كه همه مردم اين كار را انجام بدهند.
ثانيا: مرحوم شرف الدين (ره) مي‌گويد:
براي اين‌كه كفار و مشركين و منافقين، در برابر اميرالمؤمنين (عليه السلام) موضع‌گيري تندي نكنند.
به فكر اين‌كه جاي توجيه دارد.
ثالثا: در قرآن، در موارد متعددي صيغه جمع آمده و اراده فرد شده است:
الف) :
لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ (سوره ممتحنه/آيه8)
صحيح بخاري صراحت دارد و مي‌گويد:
أسماء ابنة أبي بكر رضي الله عنهما، قالت: أتتني أمي راغبة في عهد النبي صلي الله عليه و سلم، فسألت النبي صلي الله عليه و سلم آصلها؟ قال: نعم، قال ابن عيينة: فأنزل الله تعالي فيها: لا ينهاكم الله عن الذين لم يقاتلوكم في الدين.
صحيح البخاري، ج7، ص71
در اينجا يك فرد بوده و درباره او، صيغه جمع به كار رفته است.
ب) :
كلمه يَسْتَفْتُونَكَ، صيغه جمع است و همه اتفاق نظر دارند بر اين‌كه مراد از اين كلمه، جابر بن عبد الله انصاري است:
يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ (سوره نساء/آيه176)
صحيح مسلم، ج5، ص60
در خود سنن ترمذي و جاهاي ديگر آمده است كه منظور از اين آيه، جابر بن عبد الله انصاري است.
سنن ابن ماجة للقزويني، ج2، ص911 ـ سنن الترمذي، ج3، ص282 ـ تفسير القرطبي، ج6، ص28 ـ تاريخ مدينة دمشق لإبن عساكر، ج11، ص233
ج) :
در اين آيه:
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ (سوره بقره/آيه215)
صيغه جمع آمده است و آقايان اهل سنت اتفاق نظر دارند كه درباره عمرو بن جموح نازل شده است.
الدر المنثور للسيوطي، ج1، ص243 ـ تفسير الآلوسي، ج2، ص105
د) :
الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِيَاءُ (سوره آل عمران/آيه181)
آقايان مي‌گويند كه منظور از اين آيه، حيي بن أخطب است.
تفسير القرطبي، ج4، ص294
هـ) :
وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ (سوره توبه/آيه61)
آقايان مي‌گويند كه در رابطه با يكي از منافقين به نام جلاس بن سويد نازل شده است.
و) :
وَ الَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ (سوره نور/آيه33)
اينها در رابطه با غلام حويط بن عبد العزي نازل شده است و تمام تفاسير اهل سنت اين را گفته‌اند.
تفسير القرطبي، ج12، ص244
ز) :
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَي ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَ سَيَصْلَوْنَ سَعِيرًا (سوره نساء/آيه10)
در رابطه با مرثد بن زيد الغطفاني نازل شده است.
و موارد ديگر كه ما فقط به اين نمونه‌ها اكتفاء مي‌كنيم. استعمال جمع و اراده فرد، يك أمر شايع قرآني است و در عرف افراد اديب، غالبا كلمه فرد استعمال نمي‌شود. مثلا به فردي گفته مي‌شود: شما تشريف بياوريد، شما فرموديد، شما نوشتيد، شما بفرمائيد. در مواردي كه گوينده، اديب و بزرگوار باشد يا مخاطب، فرد بزرگواري باشد، صيغع جمع استعمال مي‌شود.
اشكال:
اميرالمؤمنين (عليه السلام)، ثروت نداشته است. شما شيعيان در تاريخ نوشته‌ايد كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) از مال دنيا، چيزي را نداشته است. كسي كه زكات نقره مي‌دهد، بايد ثروت كلاني از نقره داشته باشد تا بتواند از آن زكات بدهد. خود نقره، حتما بايد به نصاب برسد و از حد نصاب هم سال بگذرد تا بر آن، زكات واجب شود. اميرالمؤمنين (عليه السلام) اينچنين نبوده است.
جواب:
كلمه زكات كه در اينجا آمده است، همان معناي مصطلح نيست. اول شما ثابت كنيد كه به همان معناي مصطلح است، سپس اشكال كنيد. مراد از زكات، معناي لغوي آن است كه به معناي طهارت و نمو و بركت و مدح است. در قرآن هم از اين تعابير، زياد به كار رفته است. در رابطه با حضرت ابراهيم و اسحاق و يعقوب (عليهم السلام) آمده است:
وَ أَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَ إِقَامَ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَ كَانُوا لَنَا عَابِدِينَ (سوره أنبياء/آيه73)
در مورد حضرت اسماعيل (عليه السلام) آمده است:
وَ كَانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ كَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (سوره مريم/آيه55)
خيلي واضح و روشن است كه زكات در شرايع گذشته، به اين شكلي كه ما داريم نبوده است؛ يعني كسي كه گندم و جو و طلا و نقره‌اش به حد نصاب برسد. بلكه مراد از زكات، همان معناي لُغَوي است كه اينها پاك مي‌ساختند و نمو مي‌دادند و بركت مي‌آوردند. همان‌طوري كه نمازهاي آنها هم مانند نمازهاي ما نبوده است و شايد نماز در آنها، به معناي دعا و نيايش باشد. همچنين در اين آيه:
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّي ـ وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّي (سوره أعلي/آيات14ـ15)
آيا در اينجا هم منظور كسي كه زكات مالش را بيرون آورد؟ يا كسي كه خودش را پاك و تزكيه كرد؟
در اين آيه چطور:
الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّي (سوره ليل/آيه18)
پس، كلمه زكات در اينجا، ثابت نيست كه به معناي زكات مصطلح و اخراج مال معين از اموالي كه به حد نصاب رسيده است، باشد.
شما از كجا مي‌گوييد كه علي بن أبي طالب (عليه السلام) در اين حد، اموال نداشت؟ آقا اميرالمؤمنين (عليه السلام) در زمان نبي مكرم (صلي الله عليه و آله و سلم)، همانند ديگر مجاهدين در جنگ‌ها شركت مي‌كردند و پيامبر اكرم (صلي الله عليه و آله و سلم) هم غنائم جنگي را بين همه توزيع مي‌كرد و از جمله آنها، اميرالمؤمنين (عليه السلام) بود كه از اين غنائم مي‌گرفت. شايد در بعضي از اين موارد، چندين برابر حد نصاب، در اختيار اميرالمؤمنين (عليه السلام) قرار مي‌گرفت. شايد اميرالمؤمنين (عليه السلام) به خاطر اين‌كه آن اموال در اختيارش بود، زكات متعلق به آن اموال را داده است، چون در غنائم، لازم نيست كه سال بر آن بگذرد. مانند خمس در أرباح مكاسب كه مستحب است كسي كه ربح مي‌كند، خمس خود را در همان روز بدهد. در زكات نقدين، اميرالمؤمنين (عليه السلام) منتظر اين نبود كه سال بر آن بگذرد، در همان لحظه، زكات آن را حساب كرده و به سائل داده است.
اينها همه بهانه‌هاي بني‌اسرائيلي است. اين‌كه اميرالمؤمنين (عليه السلام) فقير بوده، نه، اميرالمؤمنين (عليه السلام) نمي‌خواست مالي بر مال انباشته كند. خود حضرت در نامه 45 نهج البلاغه كه به عثمان بن حنيف مي‌نويسد، مي‌گويد:
فوالله ... و لو شئت لاهتديت الطريق إلي مصفي هذا العسل و لباب هذا القمح و نسائج هذا القز و لكن هيهات أن يغلبني هواي و يقودني جشعي إلي تخير الأطعمة و لعل بالحجاز أو اليمامة من لا طمع له في القرص و لا عهد له بالشبع أو أبيت مبطانا و حولي بطون غرثي و أكباد حري؟ أو أكون كما قال القائل و حسبك داء أن تبيت ببطنة و حولك أكباد تحن إلي القد.
قسم به خدا! اگر بخواهم از بهترين و لذيذتري غذاها بخورم و بهترين و گران‌قيمت‌ترين لباس‌ها را بپوشم، مي‌پوشيدم و مانعي ندارم. ولي هيهات كه فرزند أبي طالب اسير دنيا شود و مالي را بر مالي اضافه كند، حال آنكه در كشور اسلامي، افرادي هستند كه نان سير خوردن را به ياد ندارند و لباس كافي كه خود را بپوشانند، در اختيار ندارند. مرضي بالاتر از اين نيست كه يك نفر شب را با شكم سير بخوابد، ولي در اطراف او، افرادي باشند كه از گرسنگي، خواب به چشم‌شان نمي‌رود.
اينها، خلاصه‌اي از اشكالاتي بود كه در رابطه با اين آيه شريفه وجود دارد.

دكتر سيد محمد حسيني قزويني

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <br><em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
3 + 3 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .