شناخت عربستان ووهابیت

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

مقدمه
13
پیش گفتار
15
پيش‌درآمد
16
چكيده
26
پرسش‌ها
28
برای مطالعه بيشتر
28
فصل اوّل: جغرافيای طبيعی، انسانی، اجتماعی و فرهنگی عربستان
29
پیش‌درآمد
31
1. ساختار كلی و ويژگی‌های عمومی
31
2. جغرافيای طبيعی عربستان
36
الف. پيشينه طبيعی
36
ب. عوارض طبيعی
38
1ـ ارتفاعات غربی
39
2ـ نجد
39
3ـ احساء و قطيف
39
4ـ صحراهای شن‌زار
39
ج. آب و هوا
40
د. پوشش گياهی و محيط زيست
43
د. ذخاير و منابع طبيعی
45
ه . شهرهای مهم
45
و. بنادر مهم
46
3. جغرافيای انسانی
47
الف. پيشينه تاريخی جمعيت
47
ب. نژاد و قبايل
49
ج. جمعيت كنونی
51
د. تراكم و پراكندگی جمعيت
52
ه . مهاجرت
53
4. جغرافيای اجتماعی
55
الف. وضعيت اجتماعی
55
ب.نقش دين
56
ج. آداب و رسوم
56
نام‌گذاری، سخن و گفتگو
57
پوشاك
57
ارتباطات و پذيرايی
57
رسوم و تشريفات
58
معماری
59
صنايع دستی
59
هنر و ادبيات
59
تفريحات، ورزش و جوانان
61
د. وضعيت زنان
62
حضور و مشاركت اجتماعی
62
ازدواج و طلاق
64
تلاش‌های نوين
64
ه . بهداشت و درمان و خدمات اجتماعی
65
5. جغرافيای فرهنگی و آموزشی
66
الف. امور فرهنگی
66
كتاب
67
كتابخانه‌ها
68
راديو و تلويزيون
69
خبرگزاری‌های داخلی و خارجی
70
مطبوعات
70
اينترنت
72
موزه‌ها
72
ب. نظام آموزشی
72
وضعيت سواد
72
مدارس و دانشگاه‌ها
76
تحصيلات عالی
77
چكيده فصل
80
پرسش‌ها
82
برای مطالعه بيشتر
83
فصل دوم : نظام سياسی و اقتصادی عربستان
84
1. جايگاه و اهميت سياسی
85
الف. عوامل دينی
85
ب. موقعيت جغرافيايی
85
ج. عوامل اقتصادی
86
د. عوامل سياسی
87
ه . تحولات منطقه‌ای
88
و. عضويت و نفوذ در سازمان‌های منطقه‌ای و جهانی
89
2. پيشينه سياسی عربستان
91
الف. دوران باستان
91
ب. دوران ظهور اسلام
94
ج. دوران آل سعود
97
دولت اوّل سعودی
98
1. محمد بن سعود
98
2. عبدالعزيز بن محمد
98
3. سعود بن عبدالعزيز «سعود كبير»
99
شكست و فروپاشی دولت آل سعود
100
4. عبدالله بن سعود
100
پيامدهای لشكركشی به مصر
100
سال‌های فترت
101
دولت دوم آل سعود
101
5. مشاری بن سعود
101
6. تركی ابن عبدالله
101
7. فيصل بن تركی
101
8. خالد بن سعود
102
9. عبدالله بن ثنيان
102
10. فيصل بن تركی؛ دوره دوم
102
11. عبدالله بن فيصل؛ دوره اوّل
102
12. سعود بن فيصل
103
13. عبدالرحمن بن فيصل؛ دوره اوّل
103
14. عبدالله بن فيصل؛ دوره دوم
103
15. عبدالرحمن بن فيصل؛ دوره دوم
104
دولت سوم آل سعود
105
16. عبدالعزيز بن عبدالرحمن
105
17. ملك سعود بن عبدالعزيز
108
18. ملك فيصل بن عبدالعزيز
109
19. ملك خالد بن عبدالعزيز
109
20. ملك فهد بن عبدالعزيز
109
21. ملك عبدالله بن عبدالعزيز
110
نژادنامه خاندان سعودی
111
حاكمان دوره اول آل سعود
112
3. دوران معاصر عربستان
113
الف. قانون اساسی
113
ب. ساختار سياسی
113
1ـ قدرت مطلقه پادشاه
113
2ـ وليعهد
114
3ـ شورای خاندان حاكم
114
4ـ قوای سه گانه
114
الف‌ـ قوه مقننه
115
ب‌ـ قوه قضائيه
115
ج‌ـ قوه مجريه
117
ج. سياست داخلی
119
د. سياست و روابط خارجی
120
رابطه با جمهوری اسلامی
121
ه . سيستم دفاعی عربستان
122
و. مؤسسات عمومی عربستان
123
4. وضعيت اقتصادی عربستان
124
الف. سيستم اقتصادی
124
ب. درآمد، درآمد سرانه، اشتغال و مسكن
126
ج. برنامه، بودجه و رهيافت‌های توسعه اقتصادی
127
د. بخش‌های مختلف اقتصادی
128
1ـ انرژی
128
2ـ معادن
129
3ـ صنايع
129
4ـ كشاورزی
130
5ـ گردشگری و جهان‌گردی
130
6ـ حمل و نقل
131
الف‌ـ راه آهن
131
ب‌ـ جاده‌ها و اتومبيل
132
ج‌ـ فرودگاه‌ها
132
7ـ مخابرات و ارتباطات
132
8ـ بانك‌های داخلی، سرمايه و كمك‌های خارجی
133
9ـ مبادلات تجاری، صادرات و واردات
134
چكيده فصل
135
پرسش‌ها
137
برای مطالعه بيشتر
138
فصل سوم : وهابيت و عربستان
139
وهابيت و عربستان
141
1. پيشينه تاريخی و زمينه‌های فكری
142
2. بنيانگذار وهابيت
146
3. آموزه‌های اعتقادی وهابيت
150
الف. توحيد
151
ب. نبوت
153
4. آرای فقهی وهابيت
156
الف. تحريم بناسازی و تعمير و ترميم قبور
165
ب. تحريم ساختن مسجد، روشن نمودن چراغ، برگزاری نماز و دعا نزد قبور
156
ج. تحريم سفر برای زيارت قبور وممنوعيت زيارت قبور برای زنان
157
د. تحريم توسل و تبرك جستن به آثار اوليای الهی
157
ه‍ . تحريم ندا، استمداد و درخواست حاجت از غير خدا
157
و. تحريم درخواست شفاعت از اوليای خداوند
157
ز. تحريم سوگند به غير خداوند
157
ح. تحريم مجالس بزرگداشت ياد اوليای الهی
158
ط. تحريم نذر برای غير خداوند
158
5. وهابيت در دوران معاصر
158
الف. حوزه‌های دينی
158
ب. رهبران مذهبی
159
1ـ خاندان آل شيخ
160
2ـ هيأت علمای بزرگ [هيئت كبار العلما]
160
3ـ امامان جمعه و جماعت و مبلغان
161
6. مراكز و سازمان‌های وابسته
161
الف. وزارت حج
161
ب. سازمان رابطة العالم الاسلامی
163
ج. سازمان امر به معروف و نهی از منكر
164
د. مجتمع چاپ قرآن ملك فهد
164
ه . كارگاه بافت پرده كعبه
165
و. نهادهای ديگر
165
7. هدف، روش، تاكتيك و ابزارهای تبليغی وهابیت
165
هدف
165
وهابی‌سازی امت اسلامی و ترويج مذهب حنبلی
165
پيش فرض‌ها
165
پيشينه
166
برآيند و پيامد آموزه‌ها
167
زمينه گسترش
167
روش‌ها
167
تاكتيك‌ها
168
ابزارها
173
8. راهكارهای مقابله
174
الف. گرفتن پرچم گسترش و آموزش توحيد از دست وهابيون
174
ب. چاپ و نشر گسترده قرآن با آرم جمهوری اسلامی
175
ج. چاپ و نشر و توزيع گسترده و رايگان جزوه‌های كوچك
175
د. برعهده‌گرفتن مسؤوليت شناساندن، ترويج و تبليغ سنت نبوی
175
ه‍ . برجسته وفرهنگ‌سازی آيات مورد استناد در آموزه‌های شيعی
176
و. برگزاری نشست‌های مشترك با علمای اهل سنت داخل و خارج كشور
176
ز. دعوت رسمی و برگزاری نشست‌های مشترك با وهابيون داخل و خارج كشور برای معرفی حقيقت شيعه به آنها
176
ح. سامان‌دهی تبليغ داخل و خارج كشور
177
ط. روشنگری منطقی و مبارزه عملی
177
9. تذكر اساسی
178
چكيده فصل
180
پرسش‌ها
182
برای مطالعه بيشتر
183
منابع و مآخذ
184

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

بسم الله الرحمن الرحیم
________________________________________ 3 ________________________________________
درسنامه شناخت عربستان و وهابیت

علی محمدی آشنانی
________________________________________ 7 ________________________________________
مقدمه
تحقق اهداف و آرمان‌های یک سازمان، به علل و عوامل مختلفی بستگی دارد. در این میان، به گفته کارشناسان و صاحب نظران "مدیریت سازمانی" و نیز به گواهی "آموزه های وحیانی"، "عامل انسانی" اساسی‌ترین و محوری‌ترین نقش را در موفقیت و بالندگی سازمانی ایفا می‌کند. دیگر عوامل سازمانی در پرتو عامل انسانی و حول محور او، شکل گرفته و حرکت می‌کنند.
سیاست‌ها، برنامه‌ها، روش‌ها، ابزار و سخت‌افزارهای سازمان، تابعی از خواست و اراده نیروی انسانی و دانش و تدبیر او می‌باشد. بالطبع کمّ و کیف نتایج و خروجی‌های سازمان نیز مانند "ورودی‌ها" و "فرآیند"، متأثر از فعالیت و تدبیر نیروی انسانی است. بنابراین نیروی انسانی، افزون بر اینکه عامل موفقیت هر سازمانی است، شاخص و معیاری برای پیش‌بینی میزان موفقیت آن سازمان نیز محسوب می‌شود.
بی‌جهت نیست که دنیای مدرن با پی‌ریزی علومی همچون روان‌شناسی کار، جامعه‌شناسی مشاغل و مدیریت، بخش اعظمی از مباحث این علوم را به عامل انسانی اختصاص داده است. پیش‌تر از این نیز آموزه‌های وحیانی بر جایگاه و اهمیت نیروی انسانی و نقش محوری آن در رستگاری و موفقیت جمعی اشاره کرده و به مؤمنان و جامعه دینی اکیداً توصیه نموده که در واسپاری کارها و مسئولیت‌ها، به اهلیّت و صلاحیت نیروهای انسانی توجه کنند؛
إِنَّ اللَّهَ یأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الأَْماناتِ إِلي أَهْلِها وَ إِذا حَكَمْتُمْ بَینَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا یعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِیعاً بَصِیراً ( 1 )
در آیات دیگر، این رویه را، تدبیر خداوند متعال در عالم تکوین و تشریع معرفی کرده است:
اللَّهُ أَعْلَمُ حَیثُ یجْعَلُ رِسالَتَهُ ( 2 )
قالَ إِنِّی جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیتِی قالَ لاینالُ عَهْدِی الظَّالِمِینَ ( 3 )
هدف و رسالت اساسی انبیای الهی نیز، تربیت و پرورش انسان ها بوده است:
رَبَّنا وَ ابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ یتْلُوا عَلَیهِمْ آیاتِكَ وَ یعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ یزَكِّیهِمْ ( 4 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - نساء: 58.
2 - انعام: 124.
3 - بقره: 124.
4 - همان: 129.
________________________________________ 13 ________________________________________
نهادها و مؤسسات دینی نیز برای تضمین موفقیت و دستیابی به اهداف و آرمان‌های سازمان، باید بر مبنای آموزه‌های وحیانی و یافته‌های بشری، جذب و گزینش نیروهای کارآمد و تعلیم و تربیت آنان را در اولویت مأموریت‌های خود قرار دهند.
در همین راستا، "حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت" پس از فراغت از طراحی و اجرای فرآیند جذب و گزینش، "آموزش و ارتقای سطح علمی و فرهنگی نیروی انسانی به ویژه روحانیون" را در کانون برنامه‌های ستادی خود قرار داد و دوره‌های آموزش بدو خدمت، ضمن خدمت و تکمیلی را راه‌اندازی نمود. از آنجا که تدوین متون آموزشی کاربردی متناسب با واحدها و سرفصل‌های مصوب، از مراحل و عناصر اصلی و اساسی دوره‌های آموزشی محسوب می‌شود، به طور همزمان گردونه تدوین متون آموزشی نیز به حرکت درآمد. نکته حائز اهمیت این که متون آموزشی پس از تدوین توسط گروه‌های علمی و تخصصی معاونت امور روحانیون و ارزیابی ناظران محتوایی، به صورت "درسنامه" برای حداقل یک ترم، به طور آزمایشی تدریس می‌شود، تا پس از نظرسنجی و گردآوری نقطه نظرات مدرّسان و دانش‌پژوهان، به رفع و اصلاح کاستی‌های احتمالی اقدام شود و برای آموزش در دوره‌های بعد، تدوین نهایی شود.
نوشتار حاضر، از جمله همین متون آموزشی است که توسط "گروه علمی و تخصصی تاریخ اسلام" به رشته تحریر درآمده و در قالب "درسنامه" منتشر شده و در اختیار شرکت‌کنندگان دوره‌های آموزشی روحانیون قرار می‌گیرد. فرصت را مغتنم شمرده و از تدابیر و تلاش‌های ارزشمند گروه علمی و تخصصی تاریخ اسلام به ویژه محقق و مؤلف گرانمایه جناب حجت الاسلام و المسلمین آقای علی محمدی آشنانی تقدیر و سپاس به عمل می‌آید.
شایان ذکر است اگر چه قبلاً كتاب "شناخت عربستان" و "وهابيت در ترازوي نقد" براي اطلاع‌رساني عمومي در مورد موضوع اين درسنامه، تدوين و از سوي نشر مشعر، منتشر شده است و به ناچار بين آن دو كتاب و اين درسنامه در پاره‌اي از عناوين و در قسمت‌هايي از متن، تشابه و همانندي‌هايي وجود دارد، ولي اين نوشتار، افزون بر روزآمد نمودن اطلاعات و تصحيح آمار و ارقام قابل دستيابي، با حذف، كاهش يا تلخيص پاره‌اي از مطالب و افزودن نكات نوين، از نظر مخاطب، هدف نگارش، روش نگارش (سبك آموزشي)، ساختار و ساماندهي مطالب نيز با دو كتاب پيش‌گفته، تفاوت زيادي دارد.
انتظار می‌رود که مدرسان و دانش‌پژوهان محترم پس از طی دوره، نقطه نظرات اصلاحی خود را پیرامون متن، محتوا، منابع و دیگر بخش‌های درسنامه، جهت رفع و اصلاح نواقص و اشکالات احتمالی به کمیته تدوین ارایه نمایند.
معاونت امور روحانیون
کمیته تدوین متون آموزشی
زمستان 1387
________________________________________ 14 ________________________________________
پیش‌گفتار
اهداف پیش‌گفتار
1. تبيين اهميت موضوع و ضرورت آشنايی با عربستان و وهابيت
2. ارائه فوايد و آثار شناخت عربستان و وهابيت
3. بيان وظايف و مسؤوليت روحانيون كاروان‌ها در مورد موضوع بحث
4. معرفی خطوط كلی، شيوه بيان مطالب‌كتاب

________________________________________ 15 ________________________________________
پيش‌درآمد
برابر آموزه‌های قرآن كريم؛ شناخت گيتی، مناطق جغرافيايی و اطلاع از وضعيت ساكنان آنها به عنوان بخشی از آيات الهی ( 1 ) و برای درس و عبرت آموزی از آن به منظور دستيابی به يك زندگی آگاهانه لازم است: «قُل سِيرُوا فِي الارضِ فَانظُرُوا كَيفَ بَدَأَ الخَلقَ، در زمين بگرديد و بنگريد چگونه آفرينش را آغاز كرده است.» ( 2 )
بدون شك در دوران معاصر كه از يك سو همگرايی‌های منطقه‌ای و همكاری و تعاملات مذهبی ـ فرهنگی افزايش يافته و از سوی ديگر گسترش فنّاوری اطلاعات و بهبود وسايل مسافرت و تسهيلات، كشورهای جهان را به بخش‌های يك مجموعه كوچك تبديل نموده است و از جهت ديگر به دليل شكست انديشه ماركسيسم و فروپاشی شوروی، انديشه اسلامی و مسلمانان به تنها رقيب اصلی فرهنگ و تفكر غربی بدل شده‌اند و به همين جهت تهاجم شديد فكری ـ فرهنگی و نظامی عليه آنها فزونی يافته، شناخت و همگرايی كشورهای اسلامی ضرورتی مؤكّد است. ( 3 )
در ميان كشورهای اسلامی، شناخت عربستان و تفكر وهابيت، به ويژه برای روحانيون كاروان‌های حج، به دليل ارتباط، حضور و انجام بخش عمده‌ای از فعاليت‌های كاری آنها در اين سرزمين و توقف ايفای صحيح رسالت حوزوی و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - يوسف، 105.
2 - عنكبوت، 20 نيز نحل، 36، نمل، 69 و روم، 42.
3 ـ مطهری، مرتضی؛ حج، اوّل، صدرا، 1380، ص 9 - 25.
________________________________________ 16 ________________________________________
تبليغی آنها بر اين شناخت، همچنين به دليل ويژگی‌های خاص ذيل، از اهميت و ضرورتی افزون تر برخوردار است:
1. برابر روايات و متون تاريخی، منطقه جغرافيايی عربستان، نقطه آغاز بسياری از امور مهم است:
الف. عربستان نقطه آغاز بسط و گسترانيدن زمين است ( 1 ) كه در آيه شريفه «وَالارضَ بَعدَ ذلِكَ دَحَاهَا» ( 2 ) بدان تصريح و در آيه شريفه «وَ اللهُ جَعَلَ لَكُمُ الارضَ بِسَاطاً» ( 3 ) و آيه «وَهُوَ الَّذِي مَدَّ الارض» ( 4 ) به آن اشاره شده است. بدين جهت بايد آن سرزمين را اصل و آغاز همه آبادیها ( 5 ) و مادرِ زمين و تمدن‌های جهانی خواند. ( 6 )
ب. در تبيين هبوط انسان به زمين ( 7 ) پاره‌ای از روايات، محل اين هبوط و نخستين جايگاه فرود و سكونت آدمی در اين كره خاكی را، عربستان دانسته‌اند. ( 8 )
ج. نخستين خانه عبادت و اوّلين كانون هدايت مردمان، كعبه، در آن سرزمين مبارك بنا شده است؛ «إِنَّ أَوَّلَ بَيت وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكاً وَ هُدًی لِلعَالَمِينَ، در حقيقت نخستين خانه‌ای كه برای عبادت مردم تعيين شده، همان است كه در مكه قرار دارد و مبارك مي باشد و برای جهانيان مايه هدايت است.» ( 9 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ مجلسی، محمد تقی؛ بحارالانوار، ج 57، ص 232 و ج 66، ص 254.
2 - نازعات، 30.
3 - نوح، 19.
4 - رعد، 3.
5 ـ قاضی عسكر، سيدعلی؛ حج وحرمين شريفين در تفسير نمونه، دوم، نشر مشعر، 1384، ص355.
6 ـ امينی، محمد هادی؛ تاريخ مكه، ترجمه محسن آخوندی، دوم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، 1376، ص 17.
7 - بقره، 36 و 38، اعراف، 24، طه، 123.
8 ـ بحار الانوار، ج 11، ص 183.
9 - آل عمران، 96.
________________________________________ 17 ________________________________________
بدين جهت برخی تعبير «بيت العتيق» در آيات 29 و 33 سوره مباركه حج را به معنای خانه كُهَن، قديم و باستانی دانسته‌اند. ( 1 )
د. اين كشور، جايگاهِ نخستين طلوع خورشيد تابناك و حيات بخش اسلام و مركز جوشش چشمه توحيد ناب اسلامی و محل وقوع شكل گيری وقايع و حوادث دوران آغازين تاريخ پرافتخار و خاطره‌انگيز صدر اسلام و مهدِ پيدايش و رشد تمدن بزرگ اسلامی و مركز تكوين هويت و پرورش انديشه اسلامی است. به همين جهت ما را به ديدار آثار آن رسول الهی و تبيين آنها برای ديگران فرا خوانده‌اند.
ه‍ . نه تنها عربستان نقطه آغاز بسياری از امور، بلكه برابر گفته مفسران مقصود از «معاد = نقطه بازگشت» در آيه شريفه: «إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيكَ القُرآنَ لَرَادُّكَ إِلَی مَعَاد، در حقيقت همان كسی كه اين قرآن را بر تو فرض كرد، يقيناً تو را به سوی وعده گاه باز می‌گرداند.» ( 2 ) نيز سرزمين مكه است. ( 3 )
2. منطقه عربستان، از دير باز مهبط وحی و محل رفت و آمد انبيای الهی همچون: حضرت صالح( عليه السلام ) و حضرت ابراهيم( عليه السلام ) و تلاش پي گير آنها برای برافراشتن و حفظ پرچم توحيد و برخوردار از نشانه‌های روشن آنان است؛ «فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبرَاهِيمَ، در آن نشانه هايی روشن از جمله مقام ابراهيم است.» ( 4 )
اين منطقه زادگاه، مركز بعثت و محل معراج خاتمِ پيامبران الهی حضرت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ قيل سمی به لانه قديم فهو اوّل بيت وضع للناس بناه آدم؛ شيخ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البيان، ج 8 - 7، اوّل، ناصر خسرو، 1406 ق، تهران، ص 130.
2 - قصص، 85.
3 ـ مجمع البيان، ج 7 - 8، ص 420.
4 - آل عمران، 97.
________________________________________ 18 ________________________________________
محمد(صلی الله علیه و آله )، همچنين جايگاه ولادتِ صديقه اطهر، فاطمه زهرا[ و يازده تن از اختران تابناك آسمان ولايت و امامت+، مدفن و آرامگاه كوثر هستی و چهار امام و پيشوای پاك؛ امام مجتبی، امام سجاد، امام باقر، امام صادق+ و بسياری از بستگان، اصحاب و يارانِ والا مرتبه آنان است و بدين جهت دارای مكانت بی بديلی است.
3. عربستان دربرگيرنده و حاوی «حجرالاسود» به عنوان قطعه‌ای از بهشت و دست خدا در مكه است. رسول خدا(صلی الله علیه و آله ) فرموده‌اند: «الحجر الاسود من حجار الجنة، حجرالاسود از سنگ‌های بهشتی است.» ( 1 ) و «الحجر يمين الله ﻓﻰ الارض يصافح به عباده، حجرالاسود دست خدا در روی زمين است كه خداوند به وسيله آن با بندگانش مصافحه می‌كند.» ( 2 ) و دربردارنده باغی از باغ‌های بهشت در مدينه است: رسول خدا(صلی الله علیه و آله )فرمودند: «ما بين قبرﻯ و منبرﻯ روضة من رياض الجنة، ميان قبر تا منبر من، باغی از باغ‌های بهشت است.» ( 3 )
4. عربستان وطن دينی همه مسلمانان، بلكه موطن همه مردم است؛ «الَّذِي جَعَلنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً العَاكِفُ فِيهِ وَالبَادِ؛ آن را برای مردم اعم از مقيم در آنجا و باديه نشين يكسان قرار داده ايم» ( 4 ) بدين سان اهميت عربستان، مختص به مردم آن كشور، مقطعی و صرفاً تاريخی و مربوط به زمان گذشته يا حال و آينده نيست؛ بلكه به دلايل گوناگون به ويژه به علت وجود كعبه به عنوان قبله‌گاه آخرين دين الهی ( 5 ) و به دليل برگزاری
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ محمدی ری شهری، محمد؛ حج و عمره در قرآن و سنت، ترجمه جواد محدثی، اوّل، دارالحديث، قم، ص 142 - 144.
2 ـ همان ، ص 142.
3 ـ حج و عمره، ص 538 - 536.
4 - حج، 25 ، نيز بقره، 125 ، آل عمران، 96.
5 - بقره، 144، 149، 150.
________________________________________ 19 ________________________________________
همايش بين‌المللی حج در آن ( 1 ) ، هميشه مورد توجه همگان بوده و هست و خواهد بود؛ زيرا هماره قلب همه مسلمانان، بلكه قلب انسانيت در حرمين شريفين می‌تپد.
5. عربستان به عنوان مركز اجتماع و تلاقی امت اسلامی نيز دارای اهميتی استراتژيك است؛ زيرا كشوری است كه می‌تواند نقش مهم، برجسته، بی بديل و فراوانی در ايجاد وحدت و استحكام پيوند و حفظ انسجام امت اسلامی ايفا كند: «وَلاَ جِدَالَ فِي الحَجِّ؛ در اثنای حج ... جدال [روا] نيست» ( 2 ) ؛ چنان كه می‌تواند در جهت عكس، منازعات اعتقادی و فرهنگی امت را دامن زند.
توجه به اين حقيقت لازم است كه خداوند در قرآن كريم، مؤمنان را برادر خوانده ( 3 ) و امت اسلامی را امتی واحد و يگانه ناميده است. ( 4 ) و همه اين امت را به اقامه دين و عدم تفرقه در آن ( 5 ) و چنگ زدن به ريسمان الهی ( 6 ) و پرهيز از نزاع و درگيری كه جز سستی و فرسايش، سرانجامی ندارد، فرا خوانده است ( 7 ) و امت اسلامی را از همانندی كسانی كه بر طبل تفرقه می‌كوبند، بر حذر داشته است. ( 8 ) و رسول اعظمِ خود را از تفرقه افكنان و اختلاف انگيزان بر كنار دانسته است. ( 9 )
آری بر اساس اين آموزه‌ها و فرامين مؤكد و حياتی است كه رسول خدا(صلی الله علیه و آله )، برای رفع كدورت ها، بلكه برای ايجاد اخوت دينی، تلاش‌های فراوانی انجام داده و همه مسلمانان را به همراهی يكديگر توصيه فرموده است: «و اللزوم
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - آل عمران، 97.
2 - بقره، 197.
3 - حجرات،10.
4 - انبياء، 92.
5 - شوری، 13.
6 - آل عمران، 103.
7 - انفال، 46.
8 - آل عمران، 105.
9 - انعام، 159.
________________________________________ 20 ________________________________________
لجماعتهم...، همراهی با جامعه اسلامی...» ( 1 ) و از دشمنی برحذر داشته است: «و لاتباغضوا فانها الحالقة، و با يكديگر دشمنی و كينه توزی نداشته باشيد كه نابود كننده است.» ( 2 )
پس از نبی مكرم اسلام(صلی الله علیه و آله ) امام علی( عليه السلام ) كه 23 سال در كنار رسول خدا(صلی الله علیه و آله ) با كفر و شرك مبارزه كرد، بيش از 25 سال از عمر گرانبهای خود را با شكيبايی شگفت انگيزی در راه حفظ وحدت، بلكه همراهی، مشاركت، تعاون و هدايت جامعه نو پای اسلامی صرف نمود و همگان را در عمل و گفتار به سوی وحدت دعوت نمود ( 3 ) ؛ بدين رو می‌بايست آن حضرت را قهرمانِ فداكار و بی نظير «وحدت امت» دانست.
بدون شك پيروان آن امام همام كه به فرمان خداوند، مسؤوليت خطير فراهم ساختن بستر و فضای لازم برای وحدتِ جهان شمول همه يكتا پرستان جهان، بر محور توحيد را بر دوش دارد: «قُل يَا أَهلَ الكِتَابِ تَعَالَوا إِلَی كَلِمَة سَوَاء بَينَنَا وَ بَينَكُم أَلاَّ نَعبُدَ إِلاَّ الله، بگو‌ای اهل كتاب بياييد بر سر سخنی كه ميان ما و شما يكسان است، بايستيم كه جز خدا را نپرستيم.» ( 4 ) ، بايد با الگوگيری از آن حضرت، بهترين نمادِ متعالی و برترين فريادگرِ علمی و عملی وحدت امت اسلامی باشند و برای تحقق وحدت و انسجام اسلامی و رفع چالش‌ها و موانع اين هدف والا به ايفای وظيفه كنونی خود بپردازند و تلاش نمايند تا وحدت امت اسلامی، تحقق يابد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ اصول كافی، ج 1، ص 403.
2 ـ نهج البلاغه، خطبه 86.
3 ـ الزموا ما عقد عليه حبل الجماعة؛ نهج البلاغه، خ 151، و عليكم بالتواصل و التباذل و اياكم و التدابر و التقاطع؛ همان، نامه 47، و ليس رجل احرص علی جماعة امة محمد و الفتها منی ابتغی بذلك حسن الثواب و كرم المآب؛ همان، نامه 78.
4 - آل عمران: 64.
________________________________________ 21 ________________________________________
به علاوه لزوم اهتمام نسبت به امور مسلمانان جهان به عنوان وظيفه اساسی يك مسلمان؛ «من أصبح لا يهتمّ بأمور المسلمين فليس بمسلم، هر كس به روز درآيد و به امور مسلمانان اهتمام نورزد، مسلمان نيست.» ( 1 ) و ضرورت برنامه ريزی و تلاش برای حسن تفاهم ( 2 ) ، همگرايی و برقرار ساختن پيوند، تعاون و همكاری گسترده اُمت اسلامی نيز شناخت عربستان و وهابيت را لازم نموده است؛ بلكه مسؤوليت خاص، بسيار مهم و سنگين جهانِ تشيع و پيروان اهل بيت+ و روحانيت گرانمايه آن در ايجاد انسجام و وحدت ميان امت اسلامی و وظيفه و مأموريت ويژه روحانيون كاروان‌ها در شناساندن معارف ناب اسلامی و هدايت امت از طريق كلام اهل بيت+ ( 3 ) ، شناخت و تعامل با عربستان در اين عرصه را از اهميت و ضرورت بيشتری برخوردار ساخته است.
6. عربستان از يك سو جايگاه ويژه عبادت و ذكر و نيايش ( 4 ) و يكی از بهترين مكان‌های تعظيم شعائر دينی «إِنَّ الصَّفَا وَ المَروَةَ مِن شَعَائِرِ الله، در حقيقت صفا و مروه از شعائر خدا است [كه يادآور اوست]» ( 5 ) و «وَ البُدنَ جَعَلنَاهَا لَكُم مِن شَعَائِرِ اللهِ، و شتران فربه را برای شما از شعائر خدا قرار داديم.» ( 6 ) و از سوی ديگر بهترين محل ابراز برائت از مشركان ( 7 ) و قدرت نمايی مسلمانان در برابر همه دشمنان اسلام و مسلمين است. ( 8 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ بحارالانوار، ج 74، ص 339 - 337.
2 ـ يكديگر را خوب و آن طور كه هستند، فهميدن؛ مطهری، مرتضی؛ حج، ص 9.
3 ـ فان الناس لو علموا محاسن كلامنا لاتبعونا؛ شيخ صدوق، عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 275. نيز امام صادق: شَرِّقا او غَرّبا فلا تجدان علماً صحيحاً الا شيئاً صحيحاً خرج من عندنا اهل بيت؛ وسايل الشيعه، ج 21، ص 477.
4 - بقره، 198 و 200 و 203.
5 - بقره، 158.
6 - حج، 36 و مائده، 2.
7 - توبه، 3 - 1، ممتحنه، 4، زخرف، 26.
8 - انفال، 60.
________________________________________ 22 ________________________________________
بدين جهت شناخت اين كشور، ما را در برانگيختن و ياری امت اسلامی برای احساس قدرت پايا و پويای خويش و قد برافراشتن در برابر استكبار و مبارزه با ظلم و ستم جهانی توانا می‌سازد.
7. عربستان از يك سو محل ياد كردن از حقيقت انسان كامل و الگوهای والای انسانی است؛ ياد كرد حضرت آدم( عليه السلام )، حضرت ابراهيم( عليه السلام ): «وَ اذكُر فِي الكِتَابِ إِبرَاهِيمَ، و در اين كتاب به ياد ابراهيم پرداز» ( 1 ) ، و حضرت اسماعيل( عليه السلام )؛ «وَ اذكُر فِي الكِتَابِ إِسماعِيلَ، و در اين كتاب از اسماعيل ياد كن.» ( 2 ) و ياد كرد پيامبر اعظم(صلی الله علیه و آله ) و امامان معصوم+ و ديگر شخصيت‌های نقش آفرين در عرصه تعالی انسانيت، برای راه يابی و الگوگرفتن از آنان است. ( 3 ) چنان كه از سوی ديگر، محل تنبّه‌یافتن به دشمني ابليس با آدم ( 4 ) و شناساندن نقش او در هبوط ( 5 ) و خوار ساختن انسان ( 6 ) و دور ساختن آدمی از بهشت ( 7 ) و فرو افتادن او در جهنم ( 8 ) برای هشياری هر چه بيشتر انسان ( 9 ) و مخالفت و دشمنی ورزيدن در برابر شيطان است. ( 10 )
8. شكل گيری نوعی تفكر متصلّب، متعصّب و خشن دينی و پروراندن گونه‌ای از نگرش غلط مذهبی تحت عنوان «وهابيت و سلفی گرايی» در عربستان
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - مريم: 41، ص: 45.
2 - مريم: 54، ص: 48.
3 - احزاب: 21، ممتحنه: 4.
4 - بقره: 168، 208، انعام: 142، يس: 36، 60.
5 - اعراف: 24.
6 - فرقان: 29.
7 - طه: 117.
8 - ص: 84، اسراء: 63، شعراء: 94.
9 - يس: 62.
10 - فاطر: 6.
________________________________________ 23 ________________________________________
كه برآيند آن در تروريسم، جلوه نمايی كرده و سيمای درخشان و چهره تابناك دين و مذاهب اسلامی را در ميان جامعه بشری مخدوش ساخته است، همچنين برنامه گسترده گسترانيدن انديشه وهابيت در ميان همه مسلمانان و وهابی سازی همه امت، آن هم تحت عنوان مقدس «گسترش توحيد» و «امر به معروف و نهی از منكر»، ضرورت شناخت عربستان و وهابيت را مضاعف ساخته است؛ زيرا بدون اين شناخت، نمی‌توان در برابر آنان، برنامه راهبردی مناسبی برای تصحيح انديشه تجسم گرايانه آنان و ارائه توحيد ناب و معرفی معارف و محاسن كلام اهل بيت+ به جهانيان، تدوين استراتژی تبليغی جهان تشيع در ميان امت اسلامی و در ميان شيعيان، طراحی، برنامه ريزی و اجرا نمود.
افزون بر رسالت جهانی تشيع در پيراستنِ چهره درخشان انديشه اسلامی از اين نوع تفكر خشك، منجمد و اَعمال خشونت بار آن و هدايت توده ناآگاه و عوام گمراه شده اهل سنت توسط وهابيون، حضور و مشاركت مداوم زائران ايرانی و شيعی به ويژه قشر جوانان و نوجوانان در آن كشور و مسؤوليت مهم روحانيون برای مصون سازی زائران خانه خدا در برابر تهاجمات و شبهه پراكنی‌های روز افزون آنها و لزوم آگاهی و مجهز شدن برای دفاع عقلانی، مستدل و جانانه برای حفظ انديشه ناب شيعی، همچنين شناخت حساسيت‌های آنان برای باز داشتن زائران از كارهايی كه بهانه به دست وهابيون تندرو می‌دهد، نيز ما را به ضرورت شناخت وهابيت و شبهات و برنامه‌های آينده آنان، برای ايفای يك نقش مؤثر، رهنمون می‌سازد.
نوشتاری كه پيش رو داريد، درسنامه شناخت عربستان و وهابيت است و در سه فصل تدوين شده است:
1. جغرافيای طبيعی، انسانی و اجتماعی و فرهنگی - آموزشی عربستان.
2. نظام سياسی ـ اقتصادی عربستان.
3. وهابيت و عربستان.
________________________________________ 24 ________________________________________
در اين كتاب كوشش شده اطلاعات مربوط به موضوع بحث، پيشينه، سير تحولات و برآيند آن، به صورت جامع و تا حد ممكن به روز، از منابع موجود، گردآوری و متناسب با نياز خوانندگان، به ویژه روحانیون و کارگزاران حج و زیارت، به صورت كامل با قلمی روان، تنظيم و ارائه شود.
گفتنی است محدوديت تاريخ نويسی مكتوب بشری به سه هزار سال پيش از ميلاد مسيح ( 1 ) ، ارائه تصويری روشن از همه فراز و نشيب‌ها در طول تاريخ را با دشواری هايی رو به رو ساخته است، بدين جهت و به خاطر رعايت اختصار و به دليل توجه به اولويت‌های نياز مخاطبان در اين درسنامه، با اشاره به پيشينه و فرآيند تحولات پيشينی، بيشتر، دوران معاصر و وضعيت كنونی مورد توجه قرار گرفته است.
در پایان، ضمن تقدیر و تشکر از تلاش و اهتمام محقق و مؤلف ارجمند، جناب حجت الاسلام و المسلمین آقای علی محمدی آشنانی، اميد است مطالب کتاب برای آگاهی و توانمند سازی فراگیران بالاخص ابواب جمعی حج و زیارت و در جهت ايفای هر چه بهتر مسؤوليت خطير آنان مفيد باشد.
گروه علمی و تخصصی تاريخ اسلام
زمستان 1387
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ مركز فرهنگ ومعارف قرآن، دائرة المعارف قرآن، ج 2، اوّل، بوستان كتاب قم، 1383، ص 78.
________________________________________ 25 ________________________________________
چكيده
فرمان الهی مبنی بر شناخت جهان از یک سو و وضعیت کنونی جهان معاصر و صف‌آرایی استکبار جهانی در برابر مسلمانان، ویژگی‌های منحصر به فرد و جایگاه بی‌بدیل دینی ـ تاریخی عربستان و نقش برجسته آن در وحدت یا تفرقه امت اسلامی و همچنین انجام بخش عمده مأموریت‌های روحانیون کاروان‌ها به این سرزمین، آشنایی با این کشور را ضرورری ساخته است.
از سوی دیگر شناخت پیشینه، اصول و برنامه‌های آینده وهابیت به جهت دشمنی و تبلیغات سوء، علیه تشیع از اهمیت و ضرورت فراوانی برخوردار است.
تدوین استراتژی و طراحی برنامه راهبردی مناسب برای تبلیغ تشیع و آمادگی کامل برای دفاع استدلالی و قرآنی ـ روایی از اندیشه ناب شیعی از جمله اقداماتی است که می‌بایست در سیاست‌گزاری‌ها و برنامه‌ریزی‌ها لحاظ شده و مورد توجه و دقت متولیان امر قرار گیرد.
نوشتار حاضر برگرفته از همین موضوعات بوده و سعی در آشنایی مخاطبان با این سرزمین و افکار وهابیون دارد.
________________________________________ 26 ________________________________________
پرسش‌ها
1. ضرورت شناخت عربستان در چيست؟
2. ويژگی‌های خاص منطقه عربستان كدام است؟
3. عربستان جايگاه كدامين آغازهاست؟
4. نقش عربستان در بستر سازی و تحقق وحدت و انسجام اسلامی يا دامن زدن به اختلافات امت اسلامی چيست؟
4. چرا بايد امام علی( عليه السلام ) را قهرمان بی نظير امت اسلامی دانست؟
5. شناخت انديشه وهابيت برای پاكسازی و بهسازی چهره تابناك اسلام، هدايت توده ناآگاه اهل سنت، مقابله با انديشه‌های تجسم گرايانه و مصون سازی زائران ايرانی و شيعی، چه كاربردی دارد؟
6. الزامات آشنايی با عربستان برای روحانيون كاروانها در چيست؟
7. نقش شناخت وهابيت در تدوين استراتژی تبليغی جهان تشيع و انجام صحيح وظيفه و رسالت روحانيون نسبت به جامعه جهانی، جهان اسلام و زائران ايرانی و شيعی چيست؟
8. چرا برافراشتن پرچم وحدت امت اسلامی بيش از ديگران بر عهده پيروان تفكر ناب و اصيل شيعی و روحانيت راستين آن است؟
برای مطالعه بيشتر
1. مطهری، مرتضی؛ حج (گزيده‌ای از يادداشت‌ها)، صدرا.
________________________________________ 28 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

فصل اوّل
جغرافيای طبيعی، انسانی ، اجتماعی و فرهنگی عربستان
اهداف فصل اول
1. شناخت سيمای كلی و ويژگی‌های عمومی عربستان
2. شناخت جغرافيای طبيعی عربستان از ابتدای دحوالارض
3. شناخت جغرافيای انسانی عربستان
4. شناخت جغرافيای اجتماعی عربستان
5. شناخت جغرافيای فرهنگی و آموزشی عربستان
________________________________________ 29 ________________________________________
پیش‌درآمد
در ابتدا به منظور دستيابی به شناخت كلی، ويژگی‌های عمومی عربستان تبيين می‌شود. سپس جغرافيای طبيعی، از آغاز گسترش زمين تا كنون و جغرافيای انسانی، فرهنگی، آموزشی و اجتماعی اين كشور با اشاره به پيشينه و تأكيد بيشتر بر وضعيت كنونی مورد بررسی قرار می‌گيرد.
1. ساختار كلی و ويژگی‌های عمومی
نام: عربستان سعودی = المملكة العربية السعودية = Saudi Arabia )) ( 1 )
نوع حكومت: پادشاهی (پادشاهی مطلقه اسلامی)
پايتخت: شهر رياض از سال 1955 ميلادی = 1375 ه‍ . ق تا كنون.
روز استقلال: 23 سپتامبر سال 1932 م = 1350 ه‍ . ق كه به «روز اتحاد» موسوم می‌باشد.
روز ملّی: اول ميزان، برابر 23 سپتامبر هر سال ميلادی.
پرچم: به شكل مستطيل با رنگ سبز كه در وسط آن بر فراز شمشيری، به رنگ سفيد به خط ثلث نوشته شده است: «لا اله الاّ الله محمد رسول الله». اين پرچم به احترام شهادتين هرگز نيمه‌افراشته نمی‌شود
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ در جهان معاصر، عربستان تنها كشوری است كه به نام يك خاندان(آل سعود)، منتسب است.
________________________________________ 31 ________________________________________
نشان رسمی: نشان رسمی كشور از زمان محمد بن سعود، يك نخل خرما در ميان دو شمشيری است كه يكديگر را قطع كرده‌اند. ( 1 )
موقعيت: از كشورهای قاره آسيا ( 2 ) در منطقه استراتژيك خاورميانه ( 3 ) ، هم‌مرز با خليج فارس و دريای سرخ است.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ العجلانی، منير؛ تاريخ البلاد السعوديه، ج 1، ص ز.
2 ـ آسيا با مساحتی بيش از 44 ميليون كيلومتر مربع، بزرگترين قاره كره زمين است كه بيش از يك چهارم مساحت كل خشكی‌های زمين (= 135 ميليون كيلومتر مربع) را در بر گرفته و 60% جمعيت دنيا را در خود جای داده است.
3 ـ خاورميانه (Middle East ) اصطلاحی است كه برای اولين بار در سال 1320 ميلادی توسط يك افسر امريكايی به كار گرفته شد و پس از آن به تدريج در ميان سياستمداران كشورها رايج گرديد. سازمان ملل، اين اصطلاح را در سال 1948 پذيرفت. برخی، پديد آورنده اين اصطلاح را فرماندهی نظامی بريتانيا در خلال جنگ جهانی دانسته‌اند. (جغرافيای كشورهای مسلمان، ص 11، العجلانی، منير، تاريخ بلاد عربی سعودی، ص 9.)
________________________________________ 32 ________________________________________
وسعت جغرافيايی: دارای 350/240/2 كيلومتر مربع (730/868 ميل مربع) مساحت، ( 1 ) بزرگترين كشور شبه جزيره عربستان، ( 2 ) چهارمين كشور بزرگ قاره آسيا و سيزدهمين كشور بزرگ جهان ( 3 ) . مساحت آن تقريباً 5/1 برابر ايران، 3 برابر فرانسه و 4 برابر عراق است.
طول جغرافيايی: بين خط العرض جغرافيايی 0 16 الی0 32 درجه در شمال خط استوا
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ گودوين، عربستان سعودی، ص 121، 1960582 كيلومتر مربع، نيز سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
2 ـ شبه جزيره عربستان در نيمكره شمالی و نيمكره شرقی جنوب غربی آسيا قرار گرفته است و از مشرق با خليج فارس، از مغرب با دريای سرخ (دريای قلزم) و از جنوب با اقيانوس هند، هم مرز است. مرز شمالی آن را به دقت نمی‌توان معين كرد ولی می‌توان خطی فرضی را از خليج عقبه تا فرات امتداد داد و آن را مرز شمالی اين شبه جزيره دانست. اين شبه جزيره از هفت كشور؛ عربستان سعودی، جمهوری يمن، عمان، امارات متحده عربی، قطر، بحرين و كويت تشكيل شده است.
3 ـ برازش، محمد رضا؛ عربستان سعودی، اوّل، آفتاب هشتم، 1385، مشهد، ص 13.
________________________________________ 33 ________________________________________
ارتفاع از سطح دريا: از 750 تا 1500 متر. ( 1 )
پست‌ترين نقطه: برابرِ خليج فارس در سطح دريا.
بالاترين نقطه: جبل سَوداء، 133/3 متر. ( 2 )
همسايگان: عربستان سعودی از شمال به اردن و عراق و از جنوب به جمهوری يمن و عمان و از شرق به كويت، بحرين، قطر و امارات عربی متحده و خليج فارس و از غرب به دريای سرخ محدود می‌شود و داراي 431/4 كيلومتر مرز زمينی با همسايگان است؛ با عراق 814 كيلومتر، با اردن 744 كيلومتر، با كويت 222 كيلومتر، با عمان 676 كيلومتر، با قطر 60 كيلومتر، با امارات عربی متحده 457 كيلومتر و با يمن 458/1 كيلومتر مرز مشترك دارد. ( 3 )
خط ساحلی: 640/2 كيلومتر خط ساحلی با خليج فارس و دريای سرخ.
جمعيت: بر اساس سرشماری ژولای سال 2005 ميلادی = 1426 ه‍ . ق دارای 599/417/26 نفر است كه 21 ميليون نفر آن بومی و تعداد 076/576/5 نفر آن مهاجرِ غير عربستانی است.
دين و مذهب: دين رسمی اين كشور اسلام و مذهب رسمی آن سنی حنبلی است و كشور بر اساس آيين وهابيت اداره می‌شود. در منطقه حجاز، بيشتر، مالكی مذهب و در نجد بيشتر مردم پيرو مذهب حنبلی هستند. بر طبق آمارهای منتشره حدود 85 در صد سنی و 15 در صد شيعه هستند. ( 4 ) شمار رسمی جمعيت شيعيان عربستان بيش از دو ميليون نفر است كه بيشتر آنان در منطقه شرقيه و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برخی از منابع شهر طائف را دارای 1800 متر ارتفاع از سطح دريا دانسته‌اند. دليل المملكة العربيه السعوديه، ص 9 و برخی كوه‌های جنوب مكه را دارای بيش از 2400 متر ارتفاع از سطح دريا معرفی كرده‌اند. گودوين، عربستان سعودی، ص 15.
2 ـ سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
3 ـ سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
4 ـ فخری، محمد؛ عربستان، ويرايش دوم، اوّل، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی، 1372، تهران، ص 8، نصيری، عبدالله؛ آشنايی با عربستان، اوّل، نشر مشعر، 1386، ص 16.
________________________________________ 34 ________________________________________
شهرهای دمام، احساء و قطيف و حدود 50 هزار نفر آنان در مدينه منوره سكونت دارند. ( 1 ) در عسير و نجران گروهی از شيعه اسماعيليه وجود دارند. در حوالی مكه معظمه، بخشی از يمنی‌های مقيم عربستان، زيدی مذهب هستند و در جنوب و نزديك مرز يمن نيز گروه هايی از فرقه‌های مختلف شيعه، زندگی می‌نمايند.
گفته شده 3 درصد مسيحی و حدود 4 درصد از اديان ديگر نيز در كشور عربستان سكونت دارند. بر طبق آخرين آمار در 1991 حدود شصت هزار مسيحی كاتوليك (خارجی) در اين كشور زندگی می‌كنند.
زبان و خط رسمی: عربی (از زبان و خط‌های سامی) است. در ادارات دولتی، مراكز تجاری و دانشگاه ها، از زبان انگليسی نيز استفاده می‌شود. در ميان مهاجرين، زبان‌های مختلفی همچون اردو، پشتو، تركی استانبولی، هوسه و ... نيز رايج است.
تقسيمات كشوری: دارای سيزده منطقه يا استان است؛ 1. رياض 2. شرقيه 3. مكه مكرمه 4. مدينه منوره 5. حائل 6. القصيم 7. تبوك 8. الباحه 9. عسير 10. نجران 11. جوف 12. جيزان 13. الحدود الشمالية.
در حال حاضر استان رياض و مكه مكرمه توسط برادران شاه، استان شرقيه توسط فرزند ملك فهد، يك منطقه توسط برادر زاده مؤسس سلسله سعودی و استان‌های ديگر توسط نوادگان ديگر عبدالعزيز اداره می‌شوند.
تقويم رسمی ام القری: اين تقويم، طبق سال هجری قمری با 354 روز، تنظيم شده كه از اوّل محرم آغاز مي گردد و در آخر ذی حجه پايان می‌پذيرد.
تعطيلات: تعطيلات ساليانه از بيست و پنجم ماه مبارك رمضان تا پنجم شوال به مناسبت عيد فطر و از پنجم تا پانزدهم ذی حجه به مناسبت عيد قربان تعطيل می‌باشد
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 17.
________________________________________ 35 ________________________________________
تعطيلات هفتگی روزهای جمعه است و بانك‌ها و برخی از ادارات، روزهای پنج شنبه را نيز تعطيل می‌كنند.
روزها به هنگام برگزاری نماز، همه اماكن دولتی و تجاری تعطيل هستند.
ساعت: ساعت اين كشور، 3 ساعت جلوتر از ساعت گرينويچ (GMT ) می‌باشد و اختلاف آن با ساعت جمهوری اسلامی ايران، 30 دقيقه است.
ساعت كار: در بيشتر ادارات، ساعت كار از 30/7 صبح آغاز مي شود و در 30/14 پايان می‌يابد ولی بيشتر شركت ها، مؤسسات خاص و بانك‌ها در دو نوبتِ صبح از ساعت 8 الی 13 و عصر از ساعت 16 الی 19 به كار می‌پردازند.
واحد پول: واحد پول «ريال» است؛ هر ريال برابر با 100 هلله است. اسكناس‌های رايج اين كشور 10، 20، 50، 100، 200 و 500 ريالی می‌باشد و سكه‌های رايج آن 10، 25، 50 هلله و يك ريالی است.
از ديرباز تا كنون يك دلار آمريكا برابر با 745/3 ريال و يك ليره استرلينگ برابر با 846/5 ريال ثابت مانده است؛ زيرا دولت در برابر گرانی و تورم با پشتيبانی و اقدامات لازم، از كاهش ارزش پول ملی جلوگيری می‌كند.
واحد اندازه‌گيری: مقياس اندازه گيری طول «متر» و نظام وزن آن بر اساس «كيلو گرم» است.
2. جغرافيای طبيعی عربستان
در اين بخش، نخست، پيشينه طبيعی و سپس عوارض، آب و هوا، پوشش گياهی و محيط زيست، ذخاير و منابع طبيعی، شهرها و بنادر مهم مورد، بحث و بررسی قرار می‌گيرد:
الف. پيشينه طبيعی
________________________________________ 36 ________________________________________
برابر قرآن كريم در مورد گسترانيدن زمين ( 1 ) و به تصريح روايات ( 2 ) ، سرزمين عربستان، كهن ترين بلكه نخستين نقطه پيدايش و گسترش كره خاكی است. امام علی( عليه السلام ) در پاسخ اين پرسش كه «چرا مكه را ام القری ناميده اند؟» فرمود: «لانّ الارض دحيت من تحتها، چون زمين از ذيل آن نقطه، گسترش يافته است.» ( 3 )
برخی از روايات، آفرينش شهر مكه و گستراندن آن تا بيت المقدس را تا دو هزار سال، قبل از آفرينش زمين معرفی ( 4 ) و برخی بنيان نهادن كعبه را قبل از آفرينش حضرت آدم( عليه السلام ) و توسط فرشتگان و ساخت كعبه به وسيله آن حضرت را برای دومين بار معرفی كرده‌اند. پس از آدم، برخی از فرزندش «شيث» نيز در ساخت كعبه نام برده‌اند. ( 5 )
در ميان تحولات بعدی، حوادثی همچون عدم غرق شدن كعبه در جريان توفان نوح ( 6 ) ، بلكه پنهان شدن آن از زمان توفان تا زمان حضرت ابراهيم( عليه السلام ) و آشكار ساختن و معرفی آن برای حضرتش: «وَإِذ بَوَّأنَا لاِِبرَاهِيمَ مَكَانَ البَيتِ، چون برای ابراهيم جای خانه را معين كرديم» ( 7 ) و بازسازی آن؛ «وَ إِذ يَرفَعُ إِبرَاهِيمُ القَوَاعِدَ مِنَ البَيتِ
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - نازعات: 30.
2 ـ بحارالانوار، ج 57، ص 232 و ج 66، ص 254 نيز حج و عمره در قرآن و حديث، ص 94.
3 ـ شيخ صدوق، علل الشرايع، ج 1 - 2، مكتبة الداوری، قم ، ص 593.
4 ـ محمدی ری شهری، محمد؛ حج و عمره در قرآن و حديث، ترجمه جواد محدثی، دارالحديث، ص 32 و 96.
5 ـ ازرقی، محمد بن عبدالله بن احمد؛ اخبار مكه و ما جاء فيها من الاثار، به نقل از كردی مكی، محمد طاهر؛ كعبه و مسجدالحرام در گذر تاريخ، ترجمه انصاری، محمد هادی؛ دوم، نشر مشعر، 1384، ص 18 - 15.
6 ـ و قيل سمی به (بيت العتيق) لانه اعتق من الطوفان فغرقت الارض كلها الا موضع البيت؛ مجمع البيان، ج 8-7، ص 130 نيز: حج و عمره در قرآن و حديث، ص 90.
7 - حج: 26.
________________________________________ 37 ________________________________________
وَإِسمَاعِيلُ، و هنگامی كه ابراهيم و اسماعيل پايه‌های خانه (كعبه) را بالا می‌بردند.» ( 1 ) و پاكسازی آن به فرمان و هدايت الهی توسط حضرت ابراهيم و اسماعيل Š ؛ «وَ عَهِدنَا إِلَی إِبرَاهِيمَ وَإِسمَاعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيتِيَ لِلطَّائِفِينَ وَالعَاكِفِينَ وَالرُّكَّعِ السُّجُودِ، و به ابراهيم و اسماعيل فرمان داديم كه خانه مرا برای طواف كنندگان و معتكفان و ركوع و سجده كنندگان پاكيزه كنيد.» ( 2 ) ، از موارد مهم و قابل اشاره است. ( 3 )
باستان شناسان، قدمت اين سرزمين را به دوران ماقبل تاريخ و «عصر حجر» منتسب ساخته‌اند. آنان اكتشافات باستانی و آثار زير خاكی را بهترين شاهد اين قدمت دانسته‌اند. ( 4 ) كشف آثار دوره برنزی در برخی از مناطق اين كشور نيز مؤيِّد پيشينه بسيار كهن آن است. ( 5 )
بر اساس برخی از پژوهش‌های زمين شناسی، ( 6 ) كوه‌های شبه جزيره عرب متعلق به دوران دوم زمين شناسی؛ يعنی دوره ژوراسيك است. ( 7 ) گفته شده زيربنای شبه جزيره عربستان از نظر زمين شناختی دارای ساختاری بسيار قديمی است كه همزمان با پيدايش قلل رشته كوه آلپ در اروپا تشكيل شده است. شصت
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 - بقره: 127.
2 - بقره: 125.
3 ـ كعبه و مسجدالحرام در گذر تاريخ، ص 26.
4 ـ عبده، طلعت احمد محمد؛ جغرافيای تاريخی شبه جزيره عربی در دوران ماقبل تاريخ، ص 184 ـ 268. برای تفصيل بيشتر به: شرف الدين، المدن و الاماكن الأثريه فی شمال و جنوب الجزيره.
5 ـ تاريخ البلاد العربية السعوديه، ص 5.
6 ـ تاريخ زندگی كره زمين دو تا پنج ميليارد سال تخمين زده می‌شود؛ مخدوم، مجيد؛ شالوده آمايش سرزمين، دانشگاه تهران، ششم، ص 3.
7 ـ افزون بر دوران بيش از دورانهای شناخته شده، زمين شناسی به سه دوران اساسی پالئوزوئيك = كهن زيست و مزوزوئيك = ميان زيست و سنوزوئيك = نوزيست تقسيم می‌شود. دوره ژوراسيك از دوره‌های متعلق به دوران دوم يعنی مزوزوئيك است؛ دولت آبادی، حسن؛ فرهنگ محيط زيست فرهنگ معاصر، اوّل، 1382، ص 113.
________________________________________ 38 ________________________________________
ميليون سال پيش در اعماق دريايی كم عمق كه اكنون به بيابان‌های وسيع مركزی عربستان سعودی تبديل شده، لايه ضخيمی از سنگ‌های آهكی تشكل گرديد. امروزه در فاصله‌ای نه چندان دور از رياض در اين چينه بندی آهكی، غارها و سوراخ‌های بی شماری پديد آمده است كه در زبان عربی آنها را «دهل» می‌نامند. از زمانی كه كاشفان غير حرفه‌ای اين غارها را در دهه 1980 كشف كردند، دهل‌های زيبا و غير عادی بسياری در اين منطقه يافت شده است. ( 1 )
زمين شناسان بر اين باورند كه عربستان از يك سو دنباله صحرای بزرگ آفريقاست كه توسط دره نيل و خليج بزرگ دريای سرخ از آن مُنفك گرديده است و از سوی ديگر امتداد ريگستان وسيعی است كه در آسيا از قلب ايران تا صحرای گبی گسترده شده است. رشته كوه‌های نسبتاً مرتفعی كه از شبه جزيره سينا آغاز و در امتداد دريای سرخ تا خليج فارس كشيده شده، همچون ديواری، اين شبه جزيره را محصور نموده است.
در لا به لای اين ارتفاعات، دره‌های كوچك و بزرگی به نام «وادی» ديده می‌شود. ( 2 ) مهم ترين وادی‌های ساحلی آن كشور؛ عفال، صدر، اليسر، مراش، سلمی، دما، اظلم، شلبه، عنتر، المياه، املج، الفرعه، الفقير، بنی مالك، فاطمه، نعمان، سعديه، ليث و مشهورترين وادی‌های داخلی آن، رنيه، تربه، ليه، فجر، عتيق، حمض، جزل و مصول هستند. ( 3 )
ب. عوارض طبيعی
كشور عربستان سعودی از نظر جغرافيايی به چهار منطقه و سه ناحيه تقسيم

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ گودوين، ويليام؛ عربستان سعودی، ص 13 ـ 16.
2 ـ شهيدی، سيد جعفر؛ تاريخ تحليلی اسلام، ص 1 نيز عربستان، ص 4.
3 ـ شاكر، محمود؛ شبه جزيره، ص 36 - 30. برای اطلاعات بيشتر به معجم ادوية الجزيره، عبدالله محمد بن خميس، و قلب الحجاز، عاتق بن غيث البلادی مراجعه شود.
________________________________________ 38 ________________________________________
می‌شود:
1ـ ارتفاعات غربی
سلسله كوه‌های «سروات» كه از خليج عقبه آغاز مي شود و تا منطقه حجاز و عسير ادامه دارد و دشت تهامه در آن قرار گرفته است.
2ـ نجد
مركز شبه جزيره عربستان مي باشد و قسمت اعظم آن را فرا گرفته است.
3ـ احساء و قطيف
در ساحل شرقی كرانه‌های خليج فارس قرار گرفته است.
4ـ صحراهای شن‌زار
اين بيابان‌ها به سه قسمت تقسيم شده‌اند:
الف. صحرای نفود يا «باديه سماوه»: در شمال عربستان و دارای هفتاد هزار كيلومتر مربع مساحت و مركب از تپه‌های شن سفيد و سرخ است.
ب. صحرای دهناء: حد واسط ميان صحرای «نفود» و صحرای «ربع الخالی» است.
ج. صحرای ربع الخالی =Empty quarter يا رمله: اين بيابان با مساحت تقريبی 000/600 كيلومتر مربع و تنوع شگفت انگيزش قبل از اكتشافِ منابع فراوان نفت در آن، از هرگونه تمدن و آبادانی تهی بود امّا پس از اكتشاف، اهميت زيادی يافته است.
نواحی سه گانه عربستان عبارتند از:
1. تهامه يا غور
در اين منطقه كه به علت شدت گرما، آفتاب سوزان و نوزيدن باد، تهامه ناميده شده، زندگی مشكل است. استان جيزان در ناحيه عسير و ساحل دريای سرخ، در تهامه واقع شده است.
2. نجد (= سرزمين مرتفع)
دارای 750 تا 1500 متر ارتفاع از سطح دريا است. اين ناحيه كه بيشترين
________________________________________ 39 ________________________________________
قسمت عربستان را تشكيل می‌دهد، موطن آل سعود، كانون شكل گيری آيين وهابيت و شهر رياض پايتخت عربستان را در بر می‌گيرد.
3. حجاز
استان غربی و مناطق كوهستانی شمال غربی عربستان است كه به دليل آن كه رشته كوه‌های بلندی دارد و مانع ارتباط طرفين خود با يكديگر شده، حجاز ناميده شده است. شهرهای مقدس مكه، مدينه، يَنبُع، جدَّه و طائف نيز در آن قرار گرفته‌اند.
ج. آب و هوا
عربستان به دليل قرار گرفتن در نيم كره شمالی و نزديكی به خط استوا، دارای آب و هوايی خشن و دارای بيابانی خشك و تفتيده با دمايی بسيار بالا و طاقت فرساست؛ هوای اين كشور در تابستان بسيار گرم و در زمستان معتدل می‌باشد؛ در ماه‌های گرم از خرداد تا اواخر شهريور، ميانگين دما 38 درجه سانتی گراد و در ماه‌های سرد بين آذر تا اواخر اسفند، درجه حرارات هوا به 23 درجه سانتی گراد در جده و 14 درجه در دمام می‌رسد. در اغلب مناطق، ميانگين درجه حرارت از 30 تا 49 درجه و در مناطق داخلی بالغ بر 54 درجه است. ( 1 )
در اين كشور بارندگی بسيار كم است و برف و تگرگ به ندرت و فقط در مناطق كوهستانی و زمين‌های با ارتفاع زياد می‌بارد؛ متوسط بارش ساليانه اين كشور 100 ميلی متر و در مناطق شرقی تا 400 ميلی متر در سال گزارش شده است، در حالی كه ميزان بارندگی برخی از مناطق شمالی ايران به 200 ميلی متر در روز می‌رسد. ( 2 ) برخی علت نام گذاری مكه را بدين اسم، كمبود آب دانسته‌اند،
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 6.
2 ـ دليل المملكة العربية السعودية، ص 1، نصيری، عبدالله؛ آشنايی با عربستان، ص 12.
________________________________________ 40 ________________________________________
گويا زمينِ آن منطقه، آب را مكيده و در خود فرو برده است. ( 1 )
با آن كه اين كشور از دو طرف به آبهای آزاد راه دارد و از غرب به دريای سرخ و از طريق آن به تنگه باب المندب و كانال سوئز و از شرق به خليج فارس و از طريق آن به تنگه هرمز ( 2 ) مرتبط مي شود و نيز با آن كه دو طرف اين كشور را دريا احاطه كرده ولی به علت اندك بودن وسعت آب‌های مجاور، از گرما و خشكی اراضی و بيابان هايش كاسته نشده است.
به علت وزش بادهای موسمی در نقاط مركزی عربستان، ميزان بسيار ناچيزی از باران‌های اقيانوس هند به داخل اين منطقه نفوذ می‌كند. به همين دليل، گاه خشك سالی هايی سخت در آن ايجاد می‌شود و گاه نيز رگبارهای تند و كوتاه به صورت غيرعادی می‌بارد و منطقه حجاز را تهديد می‌كند.
افزون بر باران‌های سيل آسا، توفان شن و ماسه نيز از خطرهای طبيعی است كه مناطق دارای اين نوع آب و هوا را تهديد می‌كند.
در عربستان هيچ رودخانه دائمی يا فصلی وجود ندارد كه به دريا بريزد و مردم مجبورند با حفر چاه از ذخاير آبی موجود استفاده كنند ولی در آن وادی هايی هست كه سيلاب‌ها را در خود جمع می‌كند و به همين دليل در دره‌های عميق منطقه حضرموت، آب‌های زيرزمينی فراوانی وجود دارد.
طبق برخی از آمارها، آب‌های زير زمينی غير قابل جايگزين در اين كشور را كه از آن به عنوان «آب فسيلی» ياد می‌شود، 000/350 ميليارد متر مكعب تخمين زده و آن را بر اساس جمعيت و مصرف كنونی تا سه قرن كافی دانسته‌اند. ( 3 ) گفته شده يكی از اين سفره‌ها به نام واسعه كه بزرگ ترين سفره آب زير زمينی عربستان است، بيش از تمام خليج فارس آب دارد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ امينی، تاريخ مكه، ص 26.
2 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 17.
3 ـ نصيری، آشنايی با عربستان، ص 20.
________________________________________ 41 ________________________________________
اكنون آب‌های سطحی كه بيشتر در مناطق غرب و جنوب غربی آن وجود دارد 10% و آب‌های زير زمينی 60% است و اصلاح و شيرين نمودن آب‌های شور، حدود 30% از نيازهای اين كشور به آب را برطرف می‌سازد.
گفتنی است به دليل گستردگی صحراها، وضعيت زمين و كمبود آب، 24/98% زمين‌های عربستان غير قابل استفاده و تنها 67/1% از اراضی آن قابل استفاده است و فقط 09/0% آن زمين كشاورزی و قابل زراعت می‌باشد. ( 1 ) به همين جهت عربستان برای تأمين آب مورد نياز از طريق شيرين سازی آب شور دريا، سرمايه گذاری زيادی كرده است.
نكته جالب توجه آن است كه علی رغم چنين آب و هوايی به دليل دعای حضرت ابراهيم( عليه السلام ) مبنی بر «وَارزُقهُم مِنَ الَّثمَرَاتِ، و آنان را از محصولات [مورد نيازشان] روزی ده» ( 2 ) و پذيرش فراگيرتر خداوند «قَالَ وَ مَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً ثُمَّ أَضطَرُّهُ إِلی عَذَابِ النَّارِ وَبِئسَ المَصِيرُ، فرمود: و هر كس كه كفر بورزد، اندكی برخوردارش می‌كنم، سپس او را با خواری به سوی آتش [دوزخ] می‌كشانم.» ( 3 ) ، انواع فراورده‌ها بدان سرزمين آورده می‌شود و فراوانی انواع مواد غذايی در آن به خوبی مشهود است: «يُجبَی إِلَيهِ ثَمَرَاتُ كُلِّ شَيء رِزقاً مِن لَدُنَّا وَ لكِنَّ أَكثَرَهُم لاَ يَعلَمُونَ، محصولات هر چيزی - كه رزقی از جانب ماست - به سوی آن سرازير می‌شود، ولی بيشترشان نمی‌دانند.» ( 4 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عبده، احمد محمد؛ جغرافيای تاريخی شبه جزيره، ص 44 و فخری، محمد؛ عربستان، ص 104 و سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
2 - ابراهيم: 37 نيز بقره: 126.
3 - بقره: 126.
4 - قصص: 57
________________________________________ 42 ________________________________________
د. پوشش گياهی و محيط زيست
پوشش گياهی عربستان، متناسب با آب و هوای خشك و بيابانی و به صورت بوته‌ها و درختچه‌های خاردار و سوزنی شكل با تنوع بسيار زياد (80 نوع) ( 1 ) است كه با ريشه‌های عميق از آب‌های زير زمينی تغذيه می‌كنند. درختان آن نيز بيشتر از نوع درخت خرما و اكاليپتوس است كه مخصوص آب و هوای خشك و صحرايی يا مرطوب كنار ساحل است. ( 2 ) قرآن كريم از زبان حضرت ابراهيم( عليه السلام ) منطقه مكه مكرمه را غير مزروع و بيابانی بدون كشت خوانده است: «رَبَّنَا إِنِّي أَسكَنتُ مِن ذُرِّيَّتي بِوَاد غَيرِ ذِي زَرع، پروردگارا من يكی از فرزندانم را در دره‌ای بی كشت سكونت دادم.» ( 3 )
در اين كشور، به دليل همزيستی با آب و هوای بيابانی، شتر و پس از آن، اسب عربی پرورش داده مي شود كه از شهرت جهانی برخوردار است. حيوانات ديگری شامل گرگ، كفتار، روباه، خارپشت، موش صحرايی و موش خرمايی و پرندگانی همچون شاهين، عقاب، قوش، كركس، مرغ ماهی خوار، كلاغ و حواصيل نيز در اين كشور زيست می‌كنند و در مناطق بيابانی و شن زارها، گونه‌های مختلف حشرات و انواع عقرب و مار و مارمولك و سوسك صحرايی زندگی می‌كنند. (4 ) گفتنی است به دليل شكار بی رويه و عوامل ديگر؛ نسل غزال، بز كوهی، شتر مرغ و شير در اين كشور منقرض شده است. ( 5 ) اين كشور به صورت موسمی پذيرای پرندگان مهاجر نيز هست. ( 6 ) عربستان در سال 1986 = 1406 با تشكيل «هيأت وطنی برای حمايت از حيات فطری و رشد آن» برنامه ريزی برای
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ دليل المملكة العربية السعودية، ص 5.
2 ـ برازش، عربستان سعودی، آفتاب هشتم، ص 16.
3 - ابراهيم: 37.
4 ـ عربستان سعودی، ص 18.
5 ـ عربستان سعودی، ص 29.
6 ـ دليل المملكة، ص 5.
________________________________________ 43 ________________________________________
ايجاد 103 منطقه حمايت شده حفظ محيط زيست را آغاز كرده است. ( 1 )
امام علی( عليه السلام ) ضمن توصيف وضعيت آب و هوايی عربستان، علت عدم آب فراوان و هوای معتدل در آن را، فراهم آمدن زمينه برای امتحان دانسته و راز قرار گرفتن كعبه در ميان اين منطقه سنگلاخی و خشن را امتحان الهی، زدودن تكبر، استوار نمودن خضوع و گشودن درهای فضل و عفو به روی بندگان معرفی فرموده است: «الا ترون ان الله سبحانه اختبر الاولين من لدن آدم صلوات الله عليه، الی الاخرين من هذا العالم باحجار ... ثم وضعه باوعر بقاع الارض حجراً و اقل نتائق الدنيا مدراً و اضيق بطون الاوديه قُطراً بين جبال خشنة و رِمال دمثة و عيون وشلة و قری منقطعة ... ابتلاءاً عظيماً و امتحاناً شديداً و اختباراً مبيناً و تمحيصاً بليغاً جعله الله سبباً لرحمته و وصلة الی جنتّه ... و لكن الله يختبر عباده بانواع الشدائد و يتعبّدهم بانواع الَمجاهد و يبتليهم بضروب المكاره اخراجاً للتكبّر من قلوبهم و اسكاناً للتذلل ﻓﻰ نفوسهم و ليجعل ذلك ابواباً فُتُحاً الی فضله و اسباباً ذُلُلاً لعفوه» ( 2 )
«آيا مشاهده نمی‌كنيد كه همانا خداوند سبحان انسان‌های پيشين از آدم تا آيندگان اين جهان را با سنگ‌هايی در مكه آزمايش كرد ... سپس كعبه را در سنگلاخ‌ترين مكان‌ها، بی‌گياه‌ترين زمين‌ها و كم‌فاصله‌ترين دره‌ها در ميان كوه‌های خشن، سنگريزه‌های فراوان و چشمه‌های كم آب و آبادی‌های از هم دور قرار داد كه شتر، اسب و گاو و گوسفند، هيچ كدام در آن سرزمين آسايش ندارند ... كه آزمونی بزرگ و امتحانی سخت و آزمايشی آشكار است برای پاكسازی و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ دليل المملكة، ص 7.
2 ـ نهج البلاغه، خطبه 192 مشهور به خطبه قاصعه.
________________________________________ 44 ________________________________________
خالص شدن كه خداوند آن را سبب رحمت و رسيدن به بهشت قرار داد ... در صورتی كه خداوند، بندگان خود را با انواع سختی‌ها می‌آزمايد و با مشكلات زياد به عبادت می‌خواند و به اقسام گرفتاری‌ها مبتلا می‌سازد تا كبر و خودپسندی را از دل‌هايشان خارج كند و به جای آن فروتنی آورد و درهای فضل و رحمتش را به رويشان بگشايد و وسايل عفو و بخشش را به آسانی در اختيارشان گذارد.»
د. ذخاير و منابع طبيعی
عربستان، افزون بر ذخاير نفت و گاز، دارای منابع و ذخاير طبيعی غنی و گسترده‌ای همچون طلا، نقره، مس، سنگ آهن، فسفات، سنگ مرمر، روی، بوكسيت، پتاسيم، نمك، آهك، اورانيوم و .... است.
تا كنون 4500 معدن گوناگون در اين كشور كشف شده است كه معدن طلای واقع در حدود 350 كيلومتری شرق جده با برآورد ذخيره حدود 5 ميليون تن سنگ طلا و معدن طلای مهدالذهب و ذوخيبرات با ذخيره 4/8 ميليون تن از آن جمله است. افزون بر آنها ذخاير معدنی ديگری نيز وجود دارد كه هنوز از آن بهره برداری نشده است. ( 1 )
معادن عربستان اكثراً در كوه‌های حجاز و منطقه عسير و ناحيه نجد واقع شده است. دو شهر صنعتی ينبع در ساحل دريای سرخ و جبيل در ساحل خليج فارس به اين هدف احداث شده‌اند كه وضعيت منابع و معادن عربستان را ساماندهی كنند.
ه‍ . شهرهای مهم
شهرهای عربستان از جهت‌های گوناگون؛ سياسي، مذهبی، صنعتی، تجاری و
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 44.
________________________________________ 45 ________________________________________
كشاورزی دارای اهميت می‌باشند:
سياسی
پس از رياض، شهر «جده» پايتخت سابق اين كشور است كه محل شعبات وزارتخانه‌ها و اقامت مقامات سياسی مي باشد. سپس شهر «طائف» كه به دليل خوشی آب و هوا و تشكيل هيأت دولت در فصل تابستان در آن، دارای اهميت است.
مذهبی و تاريخی
«مكه» به علت وجود كعبه، مسجدالحرام و برگزاری مناسك حج و سپس شهر «مدينه» به دليل وجود مسجد و حرم نبوی و قبرستان بقيع در آن، همچنين به دليل شكل گيری تاريخ اسلام در آنها، از اهميت مذهبی ـ تاريخی برخوردارند.
تجاری و صنعتی
از نظر تجاری، مكه و مدينه در ايام برگزاری حج، جده و شهر «دمام» در مركز منطقه شرقی، دارای اهميت هستند. منطقه شرقی به دليل دارا بودن بيشترين منابع نفت و گاز، شهر صنعتی «جبيل» واقع در ساحل خليج فارس و شهر «يَنبع» در ساحل دريای سرخ از نظر صنعت پالايش و پتروشيمی، دارای اهميت زيادی هستند.
كشاورزی
طائف، بريده، تبوك، نجران، احساء و خميس مشيط، از نقطه نظر كشاورزی دارای اهميت زيادی هستند.
و. بنادر مهم
مهمترين بندر عربستان، بندر آزاد و بازرگانی «جده» در ساحل دريای احمر است كه از نظر سياسی، تجاری و بازرگانی دارای اهميت بسيار زيادی است. اين
________________________________________ 46 ________________________________________
بندر از پيش رفته ترين شهرهاست و به دليل فرودگاه بين المللی ملك عبدالعزيز در آن، محل ورود حاجيان است. تعدادی از پايگاه‌های مهم نظامی و دريايی نيز در اين بندر قرار دارند. فواره بزرگ ملك فهد و جاده ساحلی 80 كيلومتری آن دو نقطه ديدنی جده است.
پس از جدّه، بنادر «دمام» در منطقه شيعه نشين شرقيه و پس از آن «ينبع، جيزان، جبيل، جبل و بندر نفتی رأس تنوره» دارای اهميت هستند.
علاوه بر بنادر مهم پيش گفته، عربستان دارای بنادر كوچك تری به نام‌های كوريبه، حاجی، ديبا، الوجيه، يميلوج، فاراسان، القامه، الكبار، ضيقف، ياقاری، دارين، رأس الخفيجی و رأس الحيشاب نيز می‌باشد.
3. جغرافيای انسانی
در اين بخش، پيشينه تاريخی جمعيت، نژاد و قبايل، جمعيت كنونی، تراكم و پراكندگی جمعيت و مهاجرت، مورد بحث قرار می‌گيرد:
الف. پيشينه تاريخی جمعيت
برابر پاره‌ای از روايات، نخستين انسانها يعنی حضرت آدم و حوا در اين منطقه هبوط يافته و در آن سكونت يافته اند ( 1 ) . پس از آن، در متون بسياری، تداوم زيست فرزندان حضرت آدم در آن منطقه مورد اشاره قرار گرفته است. ( 2 )
كاوش‌های باستان شناسی، نشان از حيات جمعی انسان‌ها در اين سرزمين،
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ از رسول خدا روايت شده كه فرمود: «فاوحی الله تعالی الی جبرئيل ان اهبطهما الی البلدة المباركه مكة فهبط بهما جبرئيل فالقی آدم علی الصفا و القی حواء علی المروة ...؛ تفسير راهنما، ج 1، ص 112 به نقل از تفسير عياشی، ج 1، ص 36، ج 21، تفسير برهان، ج 1، ص 84.
2 ـ كعبه و مسجدالحرام در گذر تاريخ، ص 26 - 25.
________________________________________ 47 ________________________________________
در بيست و پنج قرن قبل از ميلاد دارد. ( 1 ) برخی با استناد به شواهدی چند، قدمت آن را 8000 سال قبل از ميلاد دانسته‌اند. ( 2 )
از نُه قرن قبل از ميلاد به ويژه در دوران آشوريان، نام اين منطقه را «بلاد عرب» ( 3 ) ناميده‌اند. هومر در اديسه در نه قرن قبل از ميلاد و مورّخ معروف يونانی هيرودتس (Herodotos ) در اواسط قرن پنجم قبل از ميلاد در مكتوبات خود به اين سرزمين اشاره كرده‌اند. ( 4 ) در كتيبه‌های باقی مانده در شرح نبردهای شلمنصر سوم پادشاه آشوری (859 - 824 ق ميلاد) نيز واژه «عرب» ديده می‌شود. ( 5 )
در قرن دوم ميلادی دانشمند يونانی بطليموس با تعبير «بلاد صحرايی عربی؛ Arabia Eremon » از اين سرزمين ياد نموده و آن را به دو قسمت تقسيم كرده است: بلاد عربی خوشبخت (منطقه جنوبی =يمن) و بلاد عربی صخره‌ای (منطقه شمالی و مركزی = عربستان كنونی) ( 6 ) .
شواهد باستان شناختی بيانگر اين است كه اولين ساكنان عربستان، چادرنشينانی اهل منطقه شمالی شبه جزيره عربستان بودند. اوّلين ساكنان دائمی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ لبيب البتنونی، محمد؛ الرحلة الحجازيه، ص 34 - 11.
2 ـ دراسات تاريخ الجزيرة العربيه، ص 103 - 79.
3 ـ در مورد معنای عرب و راز ناميدن مردم عربستان به آن، اختلاف نظر وجود دارد؛ غير از برخی از آرای داراي تعصب و بغض آميز شرق شناسان، برخی گفته‌اند به دليل نام نيای آنان يعرب ابن قحطان، اين نژاد عرب ناميده شده‌اند. ابن نديم واژه عرب را برگرفته از سخن حضرت ابراهيم به حضرت اسماعيل دانسته است كه چون فرزندان اسماعيل را با دائی‌های آنها از قبيله جُرهُم نگريست به اسماعيل گفت: اعرب له = آنان را با هم بياميز (الفهرست، ص 8) برخی نيز اين واژه را برگرفته از ريشه‌ای دانسته‌اند كه معنای حركت و عبور می‌دهد. در قرآن كريم نيز واژه عرب به كار رفته است. (عربی در نحل: 33 و ... اعراب در توبه: 90، 97، 98، 99) گفته شده عرب و عربی بر شهروندان و اعراب و اعرابی بر باديه نشينان اطلاق شده است. تاريخ تحليلی اسلام، ص 3 - 2.
4 ـ جغرافيای تاريخی شبه جزيره عربی در دوران ماقبل تاريخ، ص 19 و 67.
5 ـ تاريخ تحليلی اسلام، ص 3 به نقل از دايرة المعارف مصاحب ذيل كلمه عرب.
6 ـ جغرافيای تاريخی شبه جزيره عربی در دوران ماقبل تاريخ، ص 24.
________________________________________ 48 ________________________________________
در طول ساحل دريای سرخ و خليج فارس سكنی گزيدند. ( 1 ) البته از ديرباز منطقه مركزی نجد و حجاز محل سكونت صحرانشينانی بوده است كه در جستجوی آب و مرتع به همراه احشام خود، كوچ نشينی را پيشه ساخته بودند. در منطقه جنوبی اين سرزمين كه هم اكنون كشور يمن ناميده می‌شود، به علت وجود آب و قابليت كشاورزی و دريانوردی، همواره تجمع بيشتری صورت پذيرفته و در آن دولت هايی چون معينيان، سبائيان، حميريان، قتبان، و دولت حضرموت به ظهور رسيده‌اند و در قسمت شمال و شمال غربی، نيز دولت هايی چون نبطيان وجود داشته است.
شكستن سد مآرب در جنوب، كه مهاجرت گسترده‌ای از جنوب به شمال و مركز را در پی داشت، باعث تشكيل حكومت هايی چون غسّانيان، لخميان و آل كنده توسط مهاجران گرديد كه به ترتيب تحت حمايت امپراتوری روم، ايران و حميريان بودند.
از سده پنجم ميلادی كه مهاجرت از جنوب به شمال، تحولات بسيار زيادی را در عربستان رقم زد و بر اثر آن راه‌های تجاری جديدی به وجود آمد، به تدريج عده‌ای از صحرانشينان بدوی در كنار جاده‌ها سكنی گزيدند، بر اثر اين سكونت، به ويژه در مناطقی كه زمينه كشاورزی فراهم بود، شهرك هايی پديد آمد كه باديه نشينان در آن به كشاورزی پرداختند. ( 2 )
ب. نژاد و قبايل
نژاد مردم عربستان، سامی است. پيشينيان آنها از تمدن اوليه سامی برخاسته‌اند و در طول زمان تحت تأثير فرهنگ‌های يونانی، رومی، مصری و ايرانی قرار گرفته‌اند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان سعودی، ص 33.
2 ـ تاريخ تحليلی اسلام، ص 24 - 22.
________________________________________ 49 ________________________________________
مورخ شهير فيليپ هيتی می‌نويسد: «شبه جزيره عربستان به عنوان زادگاه احتمالی قوم سامی، كسانی را كه بعدها به هلال الخصيب مهاجرت كردند و مردمان بابلی، آشوری، فنيقی و عبری را تشكيل دادند، در دامان خود پرورش داده است.» ( 1 )
ساكنانِ اندك اين مناطق، در خيمه‌های مويين روزگار می‌گذراندند و برای مقابله با مشكلات، چند خانواده در كنار هم زندگی و با هم كوچ می‌كردند. عامل اين پيوندها، وابستگی نسبی يا سببی بود كه بر اثر ازدواج پديد می‌آمد. اين خويشاوندان «قوم» ناميده می‌شدند و از تركيب چند قوم، يك قبيله شكل می‌گرفت كه با پيشوند بنی يا بنو (همانند بنو حرب، بنی عدی)، از ديگر قبايل مشخص می‌گرديدند. رهبری قبيله معمولا به عهده سالخورده ترين فرد بود كه او را «شيخ قبيله» می‌ناميدند. ( 2 )
مورّخان، اعراب را به دو دسته بائده و باقيه تقسيم كرده‌اند:
1. اعراب بائده: اقوام از بين رفته و نابود شده، مثل قوم عاد، ثمود، جديس، أميم، جاسم و عبيل را اعراب بائده گويند.
2. اعراب باقيه: اعرابی را كه نسل آنها باقی مانده است، اعراب باقيه می‌نامند. آنها خود به دو دسته تقسيم می‌شوند:
الف. اعراب عاربه: يعنی اعراب خالص و اصيل.
ب. اعراب مستعربه: اعراب ناخالص و پيوسته با ديگران.
ساكنان منطقه جنوبی عربستان، خود را از نژاد «يعرب بن قحطان» فرزند پنجم نوح و عربِ خالص معرفی می‌نمودند، به همين جهت به «قحطانيان» شهرت يافته‌اند. ولی ساكنان منطقه شمالی و مركز شبه جزيره را از نژاد «عدنان»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ گودوين، ويليام؛ همان، ص 10.
2 ـ شهيدی، سيد جعفر؛ تاريخ تحليلی اسلام، ص 6 - 16، نيز دراسات تاريخ الجزيرة العربيه، ص 91 - 103 و الرحلة الحجازيه، ص 13 - 40.
________________________________________ 50 ________________________________________
نواده حضرت اسماعيل( عليه السلام ) می‌شناسند و آنان را «عدنانيان» می‌خوانند. قحطانيان را اعراب عاربه و عدنانيان را عرب‌های مستعربه می‌نامند. ( 1 )
از نظر پيشينه تاريخی، نخست در قسمت جنوبی اين كشور به علت دارا بودن آب و هوای مساعدتر، تراكم جمعيت بيشتر بوده و شهرنشينی نيز در آن قسمت پديد آمده است؛ به گونه‌ای كه مناطق حاصلخيز يمن در تاريخ شهرت دارد. اما در قسمت شمالی به علت خشكی و غير قابل سكونت بودن، كوچ نشينی رواج داشته است.
متروك‌شدن راه بين المللی «بخور» به دليل توجه دريانوردان رم به اقيانوس هند و كاسته شدن از اهميت راه جنوب، همچنين به علت شكستن سدّ بزرگ «مأرب» در جنوب و... ، موجب مهاجرت‌های گسترده در اين شبه جزيره گرديد؛ جمعيت عمده‌ای از جنوب به شمال و برخی از شرق به غرب هجرت كردند و در اين مسيرها به اقتضای زمان و نياز مهاجران، شهرك هايی تأسيس و در نتيجه حكومت هايی به وجود آمد. گروه هايی كه از جنوب به شمال كوچ كرده بودند، به ويژه دو قبيله خُزاعه و جُرهم، در شهر مكه مستقر شدند. بيشتر مردم عربستان از اين دو قبيله نشأت می‌گيرند. در حال حاضر تعداد چهار هزار قبيله در عربستان وجود دارد. مهمترين طوايف آن عبارتند از: مطير، عتيبه، بنی سليم، قريش، هذيل، البقوم، عدوان، بنی حارث، بنی لحيان، بنی سعد، شَمَّر.
گفتنی است اغلب شهرها، استان‌ها و اراضی عربستان، به نام باستانی يا به اسم عشايری كه در آنها ساكنند، خوانده می‌شود.
ج. جمعيت كنونی
جمعيت: 599/417/26 نفر شامل 076/576/5 نفر مهاجرِ غير عربستانی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ بغدادی، ابن نديم؛ الفهرست، ص 8؛ مسعودی، مروج الذهب، ج 1، ص 300.
________________________________________ 51 ________________________________________
ا (برابر سرشماری ژولای سال 2005 ميلادی = 1426 ه‍ . ق)
ميانگين سن: 28.21 سال؛ متوسط سنی جنس مذكر: 84.22 و متوسط سنی جنس مؤنث: 28.19 سال.
ساختار سنی جمعيت: از كودك تا 14 سال: 2/38% ـ از 15 تا 64 سال: 4/59% ـ از 65 به بالا: 4/2%
سرعت رشد جمعيت: 31/2% (ميزان ولادت‌ها 56/29% و ميزان مرگ و مير 62/2%).
نرخ رشد جمعيت: از 1/5 در سال 1976 و 2/4 در 1981 و 8/3 در 1986 ( 1 ) در سال 2004 به 3% كاهش يافته است. ( 2 ) كه با نرخ رشد جهانی 6/1 تا 7/1 درصد ( 3 ) هنوز فاصله زيادی دارد.
ميانگين اميد به زندگی: 75 سال (در مردان، 73 سال و در زنان، 77 سال)
نژاد جمعيت: 90% عرب و 10% آسيايی ـ آفريقايی. ( 4 )
د. تراكم و پراكندگی جمعيت
تراكم جمعيت در اين كشور 6/9 نفر در كيلومتر مربع و پراكندگی تراكم جمعيت در منطقه جنوب، هماره بيشتر از شمال و مركز بوده است. ( 5 )
در زمان‌های گذشته بيشتر مردم اين كشور چادرنشين بوده يا در روستاها زندگی می‌كردند؛ به گونه‌ای كه تا سال 1970 م = 1390 ه‍ . ق تنها يك چهارم آنان در شهرها سكونت داشتند، اما توسعه امكانات شهری باعث شد كه هم اكنون
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 7.
2 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 19.
3 ـ مخدوم، مجيد؛ شالوده آمايش سرزمين، ششم، دانشگاه تهران، 1384، تهران، ص 3.
4 ـ سايت world Atlas Home ، www. About. com: Geography .
5 ـ برازش، محمد رضا؛ عربستان سعودی، ص 19.
________________________________________ 52 ________________________________________
بيش از 80% ساكنان اين كشور، به شهرنشينی روی آورند.
نسبت جمعيت كنونی اين كشور با مساحت آن، تقريباً 12 نفر در هر كيلومتر مربع می‌باشد.
ه‍ . مهاجرت
همواره مهاجرت از مناطق روستايی و دورافتاده به مناطق شهری و مهاجرت اتباع بيگانه به اين كشور روندی رو به افزايش داشته است.
گفته می‌شود تعداد خارجيان مقيم اين كشور كه برابر آمار رسمی 076/576/5 نفر بوده، به حدود هفت ميليون افزايش يافته كه نزديك به يك چهارم جمعيت اين كشور است.
حدود هفتاد هزار نفر از مهاجرين از كشورهای غربی می‌باشند كه اغلب در امور نظامی، نفتی و صنايع بزرگ به كار اشتغال دارند. در سال 1999 بيش از 35 هزار نفر آمريكايی در عربستان سعودی كار و زندگی می‌كردند.
بقيه مهاجران از كشورهای آسيايی و آفريقايی هستند كه برای كار به اين كشور آمده‌اند. شهروندان اندونزی، مالزی، افغانستان، پاكستان، يمن و سودان بيشترين جمعيت مهاجران عربستان را تشكيل می‌دهند. اندونزيايی‌ها و مالزيايی‌ها در كار خدمات پرستاری بيمارستان‌ها و امور خدماتی منازل متمولين عربستان، اشتغال دارند. پاكستانی‌ها و هندی‌ها بيشتر در صنايع خرد و امور ساختمانی و مهندسی شاغل هستند. سودانی‌ها و مصری‌ها بيشتر در مشاغل فرهنگی حضور دارند. ( 1 )

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 18.
________________________________________ 53 ________________________________________

كتابخانه تخصصي حج > از نگاهي ديگر > شناخت عربستان و وهابيت

4. جغرافيای اجتماعی
در اين بخش، وضعيت اجتماعی، نقش دين، آداب و رسوم اجتماعی، وضعيت زنان و خدمات اجتماعی اين كشور مورد توجه قرار گرفته است:
الف. وضعيت اجتماعی
از ديرباز، جامعه عربستان بر پايه روابط قبيله‌ای استوار بوده و عامل «تعصب و پيوند نيرومند قبيله ای»، ساختار اجتماعی و فرهنگ كلی آن را شكل داده است؛ پس از ظهور اسلام، عامل «دين و مذهب» هم در اجتماع نقش آفرين گرديده است ولی اين سرزمين هر چند در دوران خلافت سه خليفه نخستين، مركز جهان اسلام بود، امّا به دليل وجود قبيله‌های فراوان و آداب و رسوم مختلف، تمدّن اسلامی در اين سرزمين، رشد و بالندگی و پويايی كشورهای اسلامی ديگر را نيافته است.
با پايتخت قرار گرفتنِ كوفه در زمان امام علی( عليه السلام ) و با انتقال مركز خلافت به شام در عصر امويان و با مركزيت بغداد در دوران عباسيان، از اهميت نخستين عربستان كاسته شد و بار ديگر فرهنگ ملوك الطوايفی در آن حاكم گرديد.
هم اكنون نيز علی رغم روی آوردن اكثر مردم اين كشور به شهرنشينی و تأثيرات فرهنگی بيرونی و طی نمودن فراز و نشيب‌های بسيار، آثار نظام قبيله‌ای در فرهنگ اجتماعی عربستان به روشنی مشهود است.
از سوی ديگر بافت اجتماعی كنونی عربستان، به دليل عدم توزيع ثروت و عدم تعادل در برخورداری ها، دچار اختلاف و فاصله طبقاتی بسياري شده است و بين اقشار مختلف، فاصله فراوانی يافت می‌شود؛ خانواده هاي سلطنتی، ارتشی و دانشگاهی در درجات اوّل و كارمندان بخش‌های ديگر در رده دوم دارند و قشر زيادی به ويژه ساكنان روستاها از وضعيت اقتصادی مطلوبی برخوردار نيستند. در بسياری از شهرها، در فصل تعطيلی مدارس يا اوقات فراغت، كودكان در چهار راه‌ها به گدايی يا مشاغلی نظير فروش كبريت، بطری آب و دستمال كاغذی
________________________________________ 55 ________________________________________
می‌پردازند. بسياری از شهرهای بزرگ عربستان و از جمله رياض، حاشيه و كپرنشين هايی را در اطراف خود جا داده‌اند كه در اوج فقر به سر می‌برند. ( 1 )
ب.نقش دين
دين در ميان مردم عربستان نفوذ زيادی داشته، در اوضاع فرهنگی، سياسی و اجتماعی آن نقش اساسی و گسترده‌ای ايفا می‌كند.
اين كشور بر اساس ظواهر شريعت اسلامی اداره می‌شود؛ قوانينی چون قصاص و تعزيرات در آن اجرا می‌شود. هيچ دينی غير از اسلام پذيرفته نيست و اماكن مذهبی غير اسلامی همچون كليسا، كنيسه و ... در آن وجود ندارد. رسانه‌های عمومی، احكام اسلامی را تبليغ و ترويج می‌كنند، از نشر و پخش هر گونه كتاب، مقاله و سخن خلاف دين اسلام و مذهب وهابيت جلوگيری می‌شود.
جناح مذهبی و سنت گرايان، از قدرت و نقش بسيار زيادی در حكومت و جامعه عربستان برخوردار هستند.
ج. آداب و رسوم
اگر چه آداب و رسوم اين كشور، آميخته‌ای از سنت‌های قبيله‌ای و فرهنگ اسلامی است، ولی مردم عربستان از نظر آداب و رسوم به سه گروه تقسيم می‌شوند:
1. حجازيان: كه به دليل ميزبانی زائران خانه خدا و برخورد با ملل و فرهنگ‌های گوناگون، آداب و رسوم معتدل تری دارند.
2. نجديان: كه به دليل سكونت در منطقه خشك و بی آب و علف مركزی، دارای آداب و رسوم خشك و خشن تری هستند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 58 ـ 57.
________________________________________ 56 ________________________________________
3. ساكنان منطقه شرقيه: كه به دليل پيروی از مكتب اهل بيت و نزديكی به خليج فارس، آداب و رسوم متفاوتی دارند.
آداب و رسوم عمومی مردم عربستان در بخش‌های مختلف چنين است:
نام‌گذاری، سخن و گفتگو
بيشتر نام‌های افراد، اسلامی بوده و مردم اين كشور، افراد را با نام كوچك صدا می‌زنند و هماره نام فرزند و پدر را با هم ذكر می‌كنند. اگر نام شخصی را ندانند، با نام «محمد» او را صدا می‌زنند. گاه در صدا زدن، الفاظی نظير «سيّد» و «سيّده» نيز به كار می‌رود كه احترام به حساب می‌آيد.
در گفتگوهای روزانه مردم، نام خداوند، شكر، طلب رحمت، روزی، هدايت و عاقبت به خيری، فراوان شنيده می‌شود و نفرين و دشنام به يكديگر بسيار كم است.
پوشاك
در اين كشور، مردان اغلب پيراهنِ سفيدِ بلند (دشداشه) می‌پوشند و از پارچه خط دار قرمزی به نام «شماغ» يا سفيد به نام «غتره» برای پوشاندن سر خود استفاده می‌كنند. جز علمای مذهبی كه به «شيخ» يا «مُطوّع» معروفند، بقيه مردم بر روی سرپوش خود، يك حلقه مشكی به نام «عِقال» می‌پيچند.
اين پوشش اكنون بخشی از لباس رسمی سعودی بوده و نشانه آراستگی است. شخصيت‌های سياسی، مذهبی و بزرگان قبايل اين كشور در محافل عمومی و مردم در مراسم رسمی، از عبای قهوه‌ای يا كِرِم روشن استفاده می‌كنند. پوشيدن جوراب در بين آنان مرسوم نيست و به جای كفش از نوعی دمپايی به نام «مراس» استفاده می‌كنند.
ارتباطات و پذيرايی
________________________________________ 57 ________________________________________
سلام كردن نزد مردم اين كشور لازم و پاسخ دادن به آن واجب و ورود به هر مكان بدون سلام، بی ادبی تلقی می‌شود. دست دادن در هنگام ملاقات، عملی پسنديده و نوعی اظهار محبت و صميمت به حساب می‌آيد و در مجالس رسمی نيز معمول است؛ اوج مصافحه، بوسيدن شانه يكديگر است.
مهمان نوازی از ويژگی مردم اين سرزمين و بهترين پذيرايی، حاضر نمودن گوسفند كامل بريان شده، در ميان سفره است. قهوه عربی به همراه هل دم شده، نوشيدنی رسمی پذيرايی است. تنوع غذايی، استفاده از ادويه فراوان، آوردن برنج همراه كباب و ماهی و مصرف سبزيجات و سالادهای گوناگون، از ويژگی‌های غذايی آن منطقه است. خوردن غذا با دست و نشستن بر روی زمين را بر شكل‌های ديگر پذيرايی ترجيح می‌دهند.
رسوم و تشريفات
حفظ ظواهر اسلامی، پخش اذان از مأذنه مساجد، التزام به نماز در ابتدای وقت، حضور در نمازهای جماعت كه در پنج نوبت اقامه می‌گردد يا اقتدا به فرد بالا دست در طول مسير، تعطيل نمودن بازار به هنگام نماز، برگزاری نماز تراويح و افطاری دادن در مساجد در ايام ماه مبارك رمضان و انجام عمره و اعتكاف در مسجدالحرام از رسوم دينی - اجتماعی مردم اين كشور است.
به دليل نفوذ افكار وهابيت، مردم در مرگ كسی نمی‌گريند، مجالس ترحيم و فاتحه وجود ندارد؛ بلكه تنها پس از مرگ هر فرد، مردم به منزل وی رفته و به بازماندگان تسليت می‌گويند. شستشو و دفن مردگان بدون حضور زنان صورت می‌گيرد و رفتن زنان به قبرستان ممنوع است.
در شهرهای گوناگون اين كشور بيشتر افراد را در حالی می‌بينيد كه تكه چوب كوتاهی از ريشه درخت ارگ را به عنوان مسواك طبيعی به دهان دارند.
مهمترين جنبه‌های آشكار زندگی مردمان در عربستان را می‌توان در برگزاری نماز، جدا كردن مردان و زنان، خانواده‌های گسترده با وابستگی زياد، دوستی،
________________________________________ 58 ________________________________________
مهمان داری، گفتگوهای طولانی و غذا خوردن‌های دسته جمعی مشاهده كرد.
معماری
بيشتر خانه‌های مسكونی قديمی، دارای طرح عربی و به سبك اندرونی و بيرونی و بدون اشراف بر يكديگر طراحی شده است و اغلب دارای پنجره‌های كوچك با شيشه‌های مات می‌باشد تا درون خانه ديده نشود، اما اخيراً و در محله‌های جديد و شهرهای مركزی از معماری سبك غربی استفاده می‌شود.
اگر چه برخی از خانواده‌های سعودی در آپارتمان‌ها زندگی می‌كنند و از اسباب و وسايل مدرن استفاده می‌نمايند، ولی هنوز در بسياری از آنها به جای كاناپه و مبل از پشتی، متكا و نيمكت‌های كوتاه استفاده می‌شود و كفش‌ها را دم در خانه از پا بيرون می‌آورند.
صنايع دستی
در عربستان، قاليچه هايی كه به سبك عربی و يا طرح هايی از درخت خرما، آب، آفتاب، بيابان، ماه و ستاره بافته می‌شوند و همچنين وسايل نقاشی شده ظروف نوشيدن قهوه مثل قهوه جوش، استكان و سينی مخصوص و متكا يا پشتی‌های نرم و راحت با طرح و مدل‌های گوناگون از صنايع دستی به شمار می‌آيند. ( 1 )
هنر و ادبيات
هنر خطاطی به ويژه خط ثلث در سبك كوفی و نسخ برای تزيين آيات قرآن و كتاب‌های مهم و هنر معماری، نساجی، جواهرسازی و آرايش، تزيين اسلحه و ظروف فلزی در عربستان رواج دارد اما هنرهای نقاشی، عكاسی و مجسمه سازی بسيار كم ديده می‌شود.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 38.
________________________________________ 59 ________________________________________
موسيقی نيز از هنرهای باستانی و مرسوم در اين كشور بوده است؛ از دير باز، باديه نشينان اين كشور دارای موسيقی بسيار ساده و دارای دو يا سه نت بوده‌اند؛ موسيقی «حدی» مخصوص شتربانان و موسيقی «نصب» ويژه قشر جوان بود.
همچنين از ديرباز در ميان اعراب، سرودن شعر، ارائه سخن فصيح و بليغ و نثر ادبی و زيبا، رواج داشته و جشنواره ادبی ساليانه برای انتخاب برترين سروده در بازار عكاظ برگزار می‌شده است و افراد برجسته‌ای همچون سرايندگان معلقات سبع يعنی امرؤالقيس، طرفه بن عبد بكری، زهير بن ابی سلمی مزنی، لبيد بن ربيعه عامری سحابی، عمروبن كلثوم بن ملاك عدنانی، عنتره بن شداد عبسی، حارث بن حلزه يشكری در ادبيات عرب درخشيده‌اند ولی محتوای اشعار جاهلی اغلب در محور اسب و شمشير و زن سروده می‌شد و بيانگر فضا و انديشه جاهلی بود ولی پس از اسلام، ادبيات عرب به شدت تحت تأثير قرار گرفت و به طور اساسی دگرگون شد. همچنين قصه گويی كه از دوران‌های بسيار دور در ميان مردم عرب رواج داشت و در زندگی بدوی آنان نقش مهمی ايفا می‌كرد، با ظهور اسلام تغييرات اساسی يافت. ( 1 )
بر اساس فرمان ملك فهد در سال 1392 ه‍ . 1972م «جمعية الفنون العربية السعودية = انجمن هنرهای عربی سعودی» تأسيس شد. اين جمعيت كه در سال 1398ه‍ .ق. نامش به «جمعية العربية السعودية للثقافة و الفنون = انجمن فرهنگ و هنر عربی سعودی» تغيير يافت، در امور ادبی، هنرهای نمايشی، موسيقی، اعلام و مطبوعات فعاليت می‌كند.
اين سازمان در اوايل دهه 1980 پروژه بزرگی را با هدف حفظ رقص‌ها و موسيقی فولكلوريك سنتی عربستان آغاز كرد. اين سازمان فهرست بيش از پنجاه
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برازش، عربستان سعودی، ص 37.
________________________________________ 60 ________________________________________
گروه فعال رقص و موسيقی فولكلوريك را ارائه كرده است كه بسياری از آنها رقص ملی عربستان سعودی را اجرا می‌كنند كه نوعی رقص با شمشير به نام «عرضه» است و در منطقه نجد ريشه دارد.
«عرضه»، ريشه سنتی فولكلوريك و ديرينه دارد كه در آن فردی نقّال، خوانندگان و رقّاصان را همراهی می‌كنند. تمام مردان شبيه هم هستند. آنها لباس هايی رنگارنگ می‌پوشند و شمشيرهايی را در دست می‌چرخانند و شانه به شانه می‌رقصند، در حالی كه خوانندگان و طبال‌ها به همراهی هم موسيقی سنتی را اجرا می‌كنند و نقال، اشعار شاعران مشهور را درباره شجاعت، وفاداری و خداوند می‌خواند.
تفريحات، ورزش و جوانان
رفتن به همراه خانواده به بيابان‌های اطراف شهر و ساعت‌ها در فضای باز و بی آب و علف آن، به هنگام خنكی هوا در روزهای تعطيل استراحت نمودن، تفريح دلپذير آنان به حساب می‌آيد.
ورزش شترسواری، بسيار رايج و همه ساله مسابقات جام سلطان با بيش از 2000 شتر در بيابان‌های اطراف رياض در مسافتی طولانی برگزار می‌شود. مسابقه اسب سواری سرعت نيز متداول است و خانواده هاي سلطنتی در اين مسابقات حضور می‌يابند. شكار با قوش، صحرانشينی و رقص شمشير معروف به «عرضه» همچنان مورد علاقه مردم است. در طول خط ساحلی نيز قايقرانی، ماهی گيری و غواصی توسط سعودی‌ها و خارجی‌ها رواج يافته است.
به دليل جوان بودن جمعيت، (43% كمتر از پانزده سال) فوتبال در عربستان رايج ترين ورزش است و محبوبيت زيادی ميان كودكان تا بزرگسالان دارد. فدراسيون فوتبال در سال 1959 تأسيس شد و در همان سال به عضويت فيفا در آمد. اين كشور دارای 123 باشگاه می‌باشد. تيم فوتبال عربستان تاكنون سه بار (1984، 1988، 1996) مقام اول جام ملت‌های آسيا را كسب كرده و چهار بار
________________________________________ 61 ________________________________________
(1994، 1998، 2002، 2006) به جام جهانی راه يافته است. ( 1 )
پس از فوتبال؛ واليبال، بسكتبال، تنيس، اسكواش، تيراندازی و اخيراً گلف از ورزش‌های متداول در اين كشور است.
برای رسيدگی به امور مختلف جوانان، به فرمان ملك فهد در سال 1969 م. تشكيلاتی به نام «الرئاسة العامة لرعاية الشباب = رياست كل امور جوانان» به وجود آمد. اين تشكيلات، برای جذب جوانان، مراكزی با عنوان «خانه جوانان» راه اندازی نمود.
عربستان برای انجام فعاليتها و برگزاری مسابقات ورزشی، دوازده شهر ورزشی ايجاد كرده است كه بزرگترين آن در شمال شرقی رياض، مساحتی بالغ بر /000/500 متر مربع دارد و سه شهر ورزشی ديگر نيز در دست احداث است. ورزشكاران اين كشور در بيست رشته ورزشی فعاليت دارند و در برخی از رشته‌ها در سطح آسيا و جهان صاحب مدال هستند.
د. وضعيت زنان
در ترسيم وضعيت زنان سه محور مورد توجه است:
حضور و مشاركت اجتماعی
در اين كشور حضور زنان و دختران در محافل عمومی و حتی مساجد، بسيار كم و محدود است. رفت و آمد زنان نيز به سهولت ميسّر نيست بلكه حضور آنان در مجامع ويژه مردان و پارك‌های عمومی ممنوع است؛ به زنان اجازه داده نمی‌شود به تنهايی و بدون اجازه و همراهی مرد به مسافرت بروند. رانندگی برای زنان ممنوع است مگر زنان ارتش آمريكا كه مجاز هستند در داخل مناطق نظامی، رانندگی نمايند ولی آنان نيز حق رانندگی در خيابان‌های عمومی را ندارند.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ برازش، همان، ص 39.
________________________________________ 62 ________________________________________
ساختمان‌های مسكونی دولتی موظف به ساختن زمين‌های تفريحی برای زنان و مردان به طور جداگانه هستند و استخدام زنان در فروشگاه‌ها و ادارات عمومی ممنوع است. البته در مراكز پزشكی و درمانی، مدارس، دانشگاه‌ها و ... به طور رسمی از وجود بانوان استفاده می‌شود.
از اواخر دوره ابتدايی، علاوه بر پوشيدن چادر مشكی عربی (عبايه)، پوشاندن دست‌ها و صورت (روبند و دستكش) توسط دختران، اجباری می‌باشد و در مورد رعايت آن سخت گيری صورت می‌گيرد؛ چنانچه زنی بدن خود را به خوبی نپوشاند، توسط مأموران موسوم به «مطوّع» كه وظيفه امر به معروف و نهی از منكر را بر عهده دارند، مورد بازجويی قرار می‌گيرد. البته اخيراً حضور زنان غير مسلمان خارجی كه صرفاً با پوشيدن يك عبای عربی و با سر و پای برهنه رفت و آمد می‌كنند، در شهرهای غير مكه و مدينه، امری عادی شده است.
زنان در زير لباس مرسوم و در مجالس شادی، از لباس‌های متنوع و رنگی استفاده می‌كنند.
در اين كشور امكانات آموزشی برای مردان و زنان يكسان نيست؛ در بعضی از دانشگاه‌های عربستان از ثبت نام زنان خودداری می‌شود و در برخی رشته‌ها فقط مردان حق ثبت نام دارند. زنان از دريافت بورس برای تحصيل در خارج از كشور همواره محروم بوده‌اند.
اگر چه در عربستان انتخابات برگزار نمی‌شود ولی در دو سال اخير نيز كه نيمی از اعضای شورای شهرها با رأی مردم انتخاب شده‌اند، زنان از رأی دادن منع شده و در آن نقشی نداشتند. ( 1 )
بعد از جنگ عراق و كويت يك گروه به نام «كميته دفاع از حقوق قانونی» نيز در عربستان تأسيس شد كه با عكس العمل شديد دولت عربستان مواجه گرديد.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 58.
________________________________________ 63 ________________________________________
دو سال بعد اين گروه دچار انشعاب شد و سعدالفقيه كه سمت سخنگوی كميته را بر عهده داشت، «جنبش اصلاح اسلامی» را در خارج ايجاد كرد كه هم اكنون بارزترين معارض دولت سعودی به شمار می‌رود و در لندن فعاليت دارد.
ازدواج و طلاق
در عربستان سعودی قانون و رسم انتخاب چند همسر و تعدد زوجات وجود دارد و اكثر ثروتمندان اين كشور بيش از يك همسر اختيار می‌كنند.
برابر قوانين عربستان، ازدواج زنان عربستان با مردان بيگانه ممنوع است، مگر با مجوّز دولت كه به ندرت صادر می‌شود.
در عربستان يك مرد به راحتی می‌تواند همسر خود را طلاق دهد ولی زنان برای طلاق گرفتن از شوهران خود، بايد به نظام حقوقی پيچيده‌ای متوسل شوند.
در ساليان اخير، مشكلات تأمين امكانات زندگی و استفاده افراطی از ماهواره ها، باعث بالا رفتن ميانگين سن ازدواج جوانان شده، به گونه‌ای كه طبق آمار رسمی منتشر شده در رسانه‌های عمومی در حال حاضر حدود 2 ميليون دختر كه از سن ازدواج آنان گذشته است و «عانسه» ناميده می‌شوند، در عربستان وجود دارند. اين پديده باعث رواج گونه‌های مختلف ازدواج‌های موقت در اين كشور شده است، رسانه‌ها تا 9 عنوان آن را ذكر كرده و «زواج فرند» كه تابع هيچ قاعده و قانونی نيست و سلامت اخلاقی جامعه سعودی را تهديد می‌كند، نيز يكی از اين انواع برشمرده‌اند. ( 1 )
تلاش‌های نوين
وضعيت زنان در سال 1990 مورد توجه بيشتری قرار گرفت. در اين سال حدود پنجاه زن از خانواده‌های عالی رتبه عربستان به منظور كسب حق رانندگی
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ آشنايی با عربستان، ص 52 - 54.
________________________________________ 64 ________________________________________
برای خانم‌ها در پايتخت كشور، تظاهراتی به پا كردند.
به دنبال اقدامات اصلاح گرايانه و ارتقا بخش ملك عبدالله، پادشاه كنونی اين كشور، گام هايی در جهت بهبود وضع زنان برداشته شده است؛ عضويت و حضور زنان در جلسات علنی مجلس مشورتی عربستان، بر عهده گرفتن پست‌های اجرايی همانند رئيس اجرايی صندوق جمعيت سازمان ملل متحد در نيويورك، معاونت وزير و رئيس آموزش و پرورش دختران عربستان و برخوردار شدن دختران و زنان اين كشور كه تا كنون فقط نامشان در شناسنامه پدر يا همسرشان ثبت می‌شد، از شناسنامه مستقل ميسّر شده است. ( 1 )
از سال 1992 كه دسترسی مردم به اينترنت مجاز شد، برای زنان سعودی «اوّل نت برای زنان» طراحی گرديد. در اين سايت حتی امور فنی را نيز زنان انجام می‌دهند. بدين سان امروز زنان عربستان سعودی كه قبلا از حوادث و منابع جهان دور نگه داشته می‌شدند، می‌توانند از طريق اينترنت به اخبار بين المللی و اسلامی، پژوهش ها، اطلاعات مربوط به آموزش، كتاب ها، كاريابی، بهداشت، سلامت، ورزش، فيلم‌های سينمايی و .... دسترسی پيدا كنند.
ه‍ . بهداشت و درمان و خدمات اجتماعی
كشور عربستان سعودی با بهره گيری از 34 هزار پزشك در 314 بيمارستان و 3315 مركز بهداشتی و 41763 داروخانه و خريد پيشرفته ترين تجهيزات فنی بيمارستانی، خدمات بهداشتی و درمانی نسبتاً خوبی به مردم ارائه می‌نمايد. شهرك پزشكی ملك فيصل در حومه رياض، بيمارستان تخصصی چشم ملك خالد و بيمارستان تخصصی ملك فيصل از بيمارستان‌های مهم اين كشور هستند.
در سال 1963 ميلادی = 1383 ه‍ . ق . تأسيس سازمان هلال احمر با 144
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان سعودی، ص 34.
________________________________________ 65 ________________________________________
مركز اورژانس و 787 ماشين ويژه، ارائه خدمات به مردم و حجاج را روند بهتری بخشيد.
مراكز آموزش بهداشت نيز در كشور فعال شده‌اند و انجام واكسيناسيون بيش از 90% از مردم در برابر هپاتيت ب، حصبه و سل و واكسيناسيون 89% از اطفال نشانگر پيشرفت در زمينه بهداشت می‌باشد. ( 1 )
علاوه بر بيمارستان‌های دولتی، 64 بيمارستان و 392 درمانگاه خصوصی نيز در عربستان وجود دارد كه دولت 50% هزينه ساخت آنها را به سازندگان می‌پردازد.
در اين كشور 000/500/2 نفر تحت پوشش بيمه‌های اجتماعی قرار دارند. وزارت كار و امور اجتماعی سالانه كمك‌های زيادی به معلولان و خانواده‌های آنان می‌كند، علاوه بر آن 157 مؤسسه خيريه با بودجه‌ای بالغ بر 700 ميليون ريال به نيازمندان خدمات اجتماعی ارائه می‌كنند.
5. جغرافيای فرهنگی و آموزشی
در اين بخش، نخست امور فرهنگی در زمينه كتاب و كتابخانه ها، راديو و تلويزيون، خبرگزاری‌های داخلی و خارجی، مطبوعات و موزه‌ها بررسی شده است و سپس نظام آموزشی عربستان را از نظر وضعيت سواد، مدارس و آموزشگاهها و تحصيلات عالی مورد توجه قرار می‌گيرد:
الف. امور فرهنگی
در اين بخش به وضعيت كتاب، كتابخانه ها، راديو و تلويزيون، خبرگزاری‌های
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ دليل المملكة العربية السعودية، ص 70.
________________________________________ 66 ________________________________________
داخلی و خارجی، مطبوعات، اينترنت و موزه‌ها اشاره می‌شود:
كتاب
در سال‌های اخير، فرهنگِ تدوين و نشر كتاب در عربستان سعودی، تحول زيادی يافته است؛ تعدد موضوع، كثرت عناوين، تنوع فزاينده، ارتقای كيفيت، بهبود چشمگير شكل ظاهری، گسترش بسيار زياد مراكز نشر و فروش كتاب، نشانگر تحوّل مطبوعاتی و فرهنگی اين ديار است.
جهت گيری كلّی آثار منتشره دينی در زمينه تحقيق متون، تصحيح آثار كهن و تك نگاري‌های موضوعی، بر محور نشر انديشه سلفی گری و وهابيت و ردّ مخالفان آنان به ويژه شيعه دور می‌زند. با جذب متفكران اهل قلم كشورهای اسلامی، برخی از آثار مهم تاريخی، رجالی و تفسيری اهل سنت نيز تجديد چاپ يافته است.
مهم ترين مؤسسات انتشاراتی عربستان «التهامه» سپس مؤسسه انتشاراتی «البلاد» در جده، مؤسسه «چاپ مدينه»، مؤسسه «مكه مكرمه» و مؤسسه «اليمامه» در رياض هستند.
شمارگان معمول نشر كتاب در عربستان، بين 5000 تا 10000 نسخه معرفی شده است. ( 1 )
كتابخانه‌ها
در سال 1989، كتابخانه ملی ملك فهد (دار الكتب الوطنيه) با مساحت 23000 متر مربع و 000/225 كتاب افتتاح شد كه در امور كتاب شناسی و هماهنگی فعاليت‌های كتابداری نيز فعاليت می‌كند.
افزون بر آن عربستان دارای كتابخانه عمومی (60 عدد)، دانشگاهی(8)،
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ روزنامه جام جم، سه شنبه 6 مهر 1381، سال سوم، شماره 693، ص 7.
________________________________________ 67 ________________________________________
آموزشگاهی (حدود 1000) و تخصصی (100) است. كتابخانه‌های عمومی عربستان كه از سال 1410 تأسيس شده‌اند، اكنون افزايش كمّی يافته است ولی از ساماندهی مطلوبی برخوردار نيست. كتابخانه‌های دانشگاهی و تخصصی با سالن‌های جداگانه برای دختران و پسران با ميليون‌ها جلد كتاب عربی و انگليسی و تعداد اندكی فارسی، صدها هزار MSS ، پايان نامه، اسلايد و ميكروفيلم، مجلات دوره ای، ده‌ها هزار كتاب تاريخی و كمياب، هزاران مدرك و سند اصلی و تصوير مدارك درباره تاريخ و توسعه كشور و سكه‌های ضرب شده دوران امويان، عباسيان، اشكانيان، سامانيان، غزنويان، آل بويه، فاطميان، سلجوقيان، ايوبيان، ايلخانيان، مملوكيان عثمانی و سكه‌های برنزی مربوط به دوران قبل از اسلام ساسانيان و بيزانسی پذيرای مردم و دانش پژوهان است.
مهمترين كتابخانه‌های عربستان عبارتند از:
1 ـ كتابخانه ملی بسيار وسيع و مجهز ملك فهد 2 ـ كتابخانه دانشگاه اسلامی در مدينه منوره 3 - كتابخانه مسجد نبوی (درون مسجد نبوی مشتمل بر كتب به صورت تخصصی و موضوعی با سالن مطالعه) 4 ـ كتابخانه اوقاف مدينه (عارف حكمت) و (محموديه) 5 ـ كتابخانه الحرم ]مكه[ 6 ـ كتابخانه مدرسة الحديث ]مكه [7 ـ كتابخانه انجمن اداره عمومی 8 ـ كتابخانه شورای انگليس 9 ـ كتابخانه عمومی ملك عبدالعزيز 10 ـ كتابخانه دانشگاه ملك سعود 11 ـ كتابخانه فرهنگی 12 ـ كتابخانه ملك فيصل 13 ـ كتابخانه دانشگاه امام محمد بن سعود 14 ـ كتابخانه سرويس اطلاعاتی سازمان ايالات متحده در جده 15 ـ كتابخانه مركز اطلاعات سازمان استانداری عربستان سعودی ( 1 )
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ عربستان، ص 47 - 48، با اندكی تصرف و تلخيص.
________________________________________ 68 ________________________________________
راديو و تلويزيون
به فرمان ملك عبدالعزيز در سال 1932 ميلادی = 1351 ه‍ . ق در عربستان راديوی اختصاصی ايجاد گرديد و در سال 1948 ميلادی = 1367 ه‍ . ق نخستين راديوی عمومی در جده آغاز به كار كرد و در سال 1964 ميلادی = 1384 ه‍ . ق شبكه راديوي سراسری رياض و راديوی «ندای اسلام» در مكه راه اندازی شد. هم اكنون راديوي سراسری رياض و راديو قرآن از رياض پخش می‌شود و دارای فرستنده‌های راديويی در شهرهای جده، رياض، دمام و ابها است.
راديو عربستان دارای برنامه‌های درون مرزی به زبان‌های عربی و انگليسی و برنامه‌های برون مرزی مختلفی به زبان‌های عربی، بنگالی، انگليسی، فارسی، فرانسوی، اندونزيايی، سوماليايی، سواحلی، تركستانی، تركی و اردو می‌باشد.
تلويزيون عربستان در سال 1965 ميلادی = 1385 ه‍ . ق تأسيس شد و نخستين برنامه تلويزيونی خود را از دو ايستگاه رياض و جده پخش نمود. اكنون ايستگاه مركزی آن در رياض است ولی در شهرهای جده، مدينه، دمام، قصيم و ابها نيز دارای ايستگاه می‌باشد. تلويزيون دارای دو شبكه است؛ شبكه اول به زبان عربی است و اغلب به پخش برنامه كودك و اخبار می‌پردازد ولی كانال دوم نيمی از ساعات را به ورزش اختصاص داده و بيشتر به زبان انگليسی، فيلم سينمايی پخش می‌كند.
شركت آمريكايی - سعودی آرامكو در ظهران عربستان برای كارمندان خود، راديو و تلويزيون ديگری به زبان انگليسی راه اندازی نموده كه برنامه‌های آن برای همگان پخش می‌شود.
راديو و تلويزيون در عربستان دولتی و زير نظر وزارت فرهنگ و اطلاع رسانی فعاليت می‌كند و خط مشی و سياست‌های دولت را تبليغ و ترويج می‌كند.
گفتنی است از سال 1990 ميلادی = 1411 ه‍ . ق تلويزيون سعودی برای فرستادن امواج خود، ماهواره را به خدمت گرفته است. همچنين به دليل
________________________________________ 69 ________________________________________
محدوديت‌های داخلی، در خارج از كشور شبكه هايی را ايجاد نموده كه شبكه خبری العربيه - ام. بی. سی 1 و 2 و شبكه رقص و موسيقی روتانا